İnsulin 100 ildir mövcuddur. Bəs niyə hələ də hamı insulinə çata bilmir?

İnsulin bu gün diabetlə yaşayan milyonlarla insan üçün həyatın ayrılmaz hissəsidir. Lakin onun kəşfindən təxminən 100 il keçməsinə baxmayaraq, insulinə ehtiyacı olan hər kəsin bu müalicəyə vaxtında, davamlı və münasib qiymətə çıxışı hələ də təmin olunmayıb.

1921-ci ildə Toronto Universitetində insulin kəşf edildi. 1922-ci ildə ilk dəfə Tip 1 diabetli insanlarda istifadə edildi və diabetin müalicəsində böyük dönüş nöqtəsi oldu. 1923-cü ildə insulinlə bağlı işlərinə görə Frederik Bantinq və Con Makleod Nobel mükafatına layiq görüldülər. Bantinq isə insulinin ona məxsus olmadığını, dünyaya aid olduğunu düşünürdü. Kəşfin patentini Toronto Universitetinə cəmi 1 Kanada dollarına satmaları da bu yanaşmanın göstəricilərindən biri idi.

Bəs 100 il sonra vəziyyət necədir?

İnsulin niyə bu qədər vacibdir?

İnsulinin əsas vəzifələrindən biri qandakı qlükozanın idarə olunmasına kömək etməkdir. Tip 1 diabetlə yaşayan insanlar yaşamaq üçün ömürboyu insulinə ehtiyac duyurlar. Tip 2 diabet zamanı isə xəstəlik irəlilədikcə bədənin öz insulin istehsalı azala və ağızdan qəbul edilən dərmanlar qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq üçün kifayət etməyə bilər. Bu halda insulin müalicəsi də lazım ola bilər.

Dünyada təxminən 9 milyon insan Tip 1 diabetlə yaşayır və onların insulin müalicəsinə ömürboyu ehtiyacı var. Tip 2 diabetlə yaşayan insanlar arasında isə təxminən 63 milyon insanın müalicəsinin bir hissəsi kimi insulinə ehtiyacı olduğu hesablanır. Lakin onların yalnız təxminən yarısının insulin müalicəsi aldığı təxmin edilir.

Bu rəqəmlər bizə bir şeyi göstərir: məsələ insulinin mövcud olub-olmamasından daha böyükdür. Əsas sual onun ehtiyacı olan insana çata bilib-bilməməsidir.

Problem yalnız insulin istehsal etmək deyil

İnsulinə çıxış haqqında danışanda ilk ağla gələn məsələ qiymət ola bilər. Lakin problem bundan daha genişdir.

İnsulin bir ölkədə mövcud olsa belə, onun xəstəxanalara, apteklərə və nəhayət, diabetlə yaşayan insanlara davamlı şəkildə çatdırılması lazımdır. Bunun üçün düzgün təchizat və paylanma sistemi tələb olunur.

İnsulinin saxlanması da xüsusi şərtlər tələb edir. Soyuq zəncirin, yəni insulin üçün uyğun temperaturun qorunması vacibdir. Elektrik enerjisinin, soyuducu imkanlarının və lazımi saxlama şəraitinin məhdud olduğu yerlərdə bu, ciddi çətinlik yarada bilər. Evində soyuducusu olmayan bəzi insanlar insulin qəbul etmək və nəzarətdən keçmək üçün hər gün tibb müəssisəsinə getməli ola bilərlər.

Bundan başqa, insulin reseptinin yalnız müəyyən səviyyəli tibb müəssisələrindən əldə edilə bilməsi də insanların müalicəyə çıxışını çətinləşdirə bilər. Buna görə insulinə çıxış məsələsində yalnız dərmanın özü deyil, onu insanlara çatdıran bütün sistem nəzərə alınmalıdır.

Daha bahalı insulin formaları məsələsi

Son illərdə insulin istifadəsində başqa bir dəyişiklik də baş verib. İnsan insulininin yanında onun daha yeni və daha bahalı formalarından istifadə artıb.

Bu formalar bəzi insanlar üçün müəyyən hallarda faydalı ola bilər. Məsələn, insan insulini ilə ciddi hipoqlikemiya, yəni qan şəkərinin həddindən artıq aşağı düşməsi problemi yaşayan bəzi insanlarda uzunmüddətli təsir göstərən bu insulin formalarının istifadəsi nəzərdən keçirilə bilər.

Lakin mənbədə qeyd olunur ki, insanların böyük hissəsi üçün bu yeni insulin formalarının insan insulini ilə müqayisədə bir çox nəticələr baxımından əlavə faydası kiçikdir və ya ümumiyyətlə yoxdur. Eyni zamanda onların qiyməti daha yüksəkdir. Buna görə münasib qiymətə insan insulininə çıxışın qorunması vacib olaraq qalır.
Burada başqa bir problem də yaranır. İnsan insulininə olan tələbat azaldıqca onun istehsalı və bazardakı mövcudluğu da təsirlənə bilər. Bu isə daha münasib qiymətli insulinə ehtiyacı olan insanlar üçün vəziyyəti çətinləşdirə bilər.

Başqa sözlə, söhbət “yeni insulinlər pisdir” deməkdən getmir. Məsələ odur ki, daha bahalı seçimlərin geniş yayılması münasib qiymətli insulinə çıxışı zəiflətməməlidir.

Qiymət niyə əsas maneələrdən biridir?

İnsulinin qiyməti ölkədən ölkəyə və satınalma formasına görə dəyişir. Aşağı və orta gəlirli ölkələri əhatə edən bir araşdırmada insan insulininin daha bahalı yeni insulin formalarından daha münasib olduğu göstərilib. Araşdırılan ölkələrdə ən aşağı maaş alan dövlət işçisinin təxminən 30 günlük insulin ehtiyatını almaq üçün insan insulininə görə təxminən 4 günlük əməkhaqqı tələb olunurdu. Daha bahalı insulin formalarında isə bu müddət dövlət sektorunda 6–8 günə, özəl sektorda 7–16 günə qədər yüksəlirdi.

Lakin insanın ödədiyi məbləğ yalnız insulin istehsalçısının müəyyən etdiyi qiymətdən ibarət deyil.

İnsulin istehsal edildikdən sonra onun daşınması, saxlanması, idxalı, paylanması və satışı zamanı müxtəlif əlavə xərclər yarana bilər. Bu mərhələlərdəki əlavələr son qiymətin artmasına səbəb ola bilər. Aşağı və orta gəlirli altı ölkədə aparılan araşdırmalarda insulin üçün bu əlavə xərclərin ölkədən və səhiyyə sistemindən asılı olaraq ciddi şəkildə dəyişdiyi göstərilib.

Deməli, insulinə çıxışı yaxşılaşdırmaq üçün yalnız istehsal qiymətinə baxmaq kifayət deyil. İnsulinin istehsalçıdan xəstəyə qədər keçdiyi bütün yol nəzərə alınmalıdır.

İnsulin təkbaşına kifayət etmir

İnsulinə çıxış vacibdir, amma diabetin idarə olunması yalnız insulin əldə etməklə bitmir.

İnsulin istifadə edən insanlara qan şəkərini izləmək də lazımdır. Bunun üçün qlükoza ölçən cihazlar, test zolaqları və insulin yeritmək üçün istifadə olunan müxtəlif vasitələr lazım ola bilər.

Burada da ayrıca çıxış problemi yarana bilər. Məsələn, bəzi qlükoza ölçən cihazlar çox ucuz və ya pulsuz təqdim oluna bilər, lakin həmin cihaz üçün istifadə olunan test zolaqları daha bahalı ola bilər. Cihazların və test zolaqlarının müxtəlifliyi də onların davamlı şəkildə əldə edilməsini çətinləşdirə bilər.

Bu səbəbdən tibbi cihazların daha çox standartlaşdırılması vacib hesab olunur. Beləliklə, insan hər dəfə test zolaqları mövcud olmadığı üçün başqa cihaz axtarmaq məcburiyyətində qalmaz.

Bəs bu problemi necə həll etmək olar?

İnsulinə universal çıxışı təmin etmək üçün bir neçə istiqamətdə eyni vaxtda addımlar atılmalıdır.

İlk növbədə, münasib qiymətli insan insulininin istehsalı və bazardakı mövcudluğu qorunmalıdır. Eyni zamanda keyfiyyət standartlarına cavab verən daha çox oxşar insulin məhsulunun bazara daxil olması rəqabəti artıra və qiymətlərin aşağı düşməsinə kömək edə bilər.

İkinci məsələ qiymətlərin daha şəffaf olmasıdır. Dərmanın qiymətinə təsir edən müxtəlif mərhələlər aydın şəkildə izlənməli, lazımsız əlavə xərclər azaldılmalı və insulin kimi vacib dərmanlara tətbiq olunan vergi və digər ödənişlər nəzərdən keçirilməlidir.

Üçüncü istiqamət isə təchizat sisteminin gücləndirilməsidir. İnsulinin lazımi miqdarda alınması, düzgün saxlanması və fasiləsiz şəkildə səhiyyə müəssisələrinə çatdırılması təmin edilməlidir.

Bununla yanaşı, diabet xidmətlərinin yalnız böyük və ixtisaslaşmış xəstəxanalarda deyil, ilkin səhiyyə səviyyəsində də gücləndirilməsi vacibdir. Bunun üçün tibb işçilərinin insulin istifadəsi və pasiyentlərin maarifləndirilməsi ilə bağlı bilik və bacarıqları artırılmalıdır. İnsanlara insulin müalicəsini və özünənəzarəti düzgün şəkildə idarə etməyə kömək edən dəstək də təmin olunmalıdır.

100 illik vəd hələ tamamlanmayıb

İnsulinin kəşfi diabetlə yaşayan insanlar üçün həyat dəyişdirən bir hadisə idi. Bu gün isə əsas problem onun kəşf olunması deyil. Əsas problem ehtiyacı olan hər kəsin ona vaxtında, davamlı və münasib qiymətə çata bilməsidir.

Bir dərmanın mövcud olması onun hamı üçün əlçatan olduğu anlamına gəlmir. Qiymət, təchizat, saxlama şəraiti, tibbi cihazlar, səhiyyə xidmətləri və tibb işçilərinin hazırlığı — bütün bunlar insulinə çıxışın bir hissəsidir.

100 il əvvəl insulinlə bağlı verilən “bu, dünyaya aiddir” mesajı bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Çünki insulin yalnız kəşf edilmiş bir dərman deyil; onun ehtiyacı olan insan üçün əlçatan olması da diabet müalicəsinin vacib hissəsidir.

!Qeyd

Bu material orijinal “Keeping the 100-year-old promise: making insulin access universal.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2021 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of the original work “Keeping the 100-year-old promise: making insulin access universal.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.

Tip 2 diabet: Diaqnozdan gündəlik nəzarətə qədər nələri bilməliyik?

Tip 2 diabet haqqında çox danışılır. Amma diabet diaqnozu qoyulduqdan sonra nələrin baş verdiyi, qan şəkərinin niyə mütəmadi izlənməli olduğu və diabetin bədənin digər orqanlarına necə təsir edə bildiyi hər zaman kifayət qədər aydın olmur.

Tip 2 diabet nədir?

Diabet qanda qlükozanın, yəni qan şəkərinin normadan yüksək olması ilə xarakterizə olunan bir qrup xəstəlikdir. Bunun əsas səbəblərindən biri insulin hormonunun kifayət qədər ifraz olunmaması və ya orqanizmin insulinə əvvəlki kimi yaxşı cavab verməməsidir.

Tip 2 diabet diabetin ən geniş yayılmış formasıdır. WHO-nun sənədinə görə, artıq çəki və piylənmə, fiziki aktivliyin az olması, yaş, birinci dərəcəli qohumlarda diabetin olması, əvvəllər gestasion diabet keçirmək və ürək-damar xəstəlikləri tip 2 diabet üçün risk faktorları arasında yer alır.

Lakin burada vacib bir məqam var: tip 2 diabet yalnız artıq çəkisi olan insanlarda yaranmır. Sənəddə qeyd olunur ki, bəzi insanlarda, xüsusilə də bəzi Asiya ölkələrində, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yaşayan daha arıq insanlarda da insulin ifraz edən beta hüceyrələrinin funksiyasının pozulması əhəmiyyətli rol oynaya bilər.

Bəzən diabet heç bir əlamət verməyə bilər

Tip 2 diabetin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun uzun müddət hiss olunmadan davam edə bilməsidir.

WHO sənədində qeyd olunur ki, ölkədən asılı olaraq tip 2 diabet hallarının təxminən 30–80%-i diaqnoz qoyulmamış ola bilər.

Bunun səbəblərindən biri qanda şəkərin yüksəlməsinin çox vaxt tədricən baş verməsidir. İnsan özündə ciddi dəyişiklik hiss etməyə bilər. Lakin bu müddət ərzində yüksək qan şəkəri orqanizmə təsir göstərməyə davam edə bilər.

Diabet zamanı müşahidə oluna bilən əlamətlərə:

• çox susamaq;
• tez-tez sidiyə getmək;
• görmənin bulanıqlaşması;
• yorğunluq;
• səbəbsiz çəki itkisi

daxildir.

Ancaq əlamətlərin olmaması diabetin olmadığı anlamına gəlmir. Buna görə diaqnostik testlər mühüm rol oynayır.

Diabet diaqnozu necə qoyulur?

WHO sənədinə əsasən, diabetin diaqnozu əsasən qan plazmasındakı qlükoza səviyyəsi və ya HbA1c göstəricisi əsasında müəyyən edilir.

Əsas diaqnostik hədlər belədir:

• Acqarına qan şəkəri: ≥7,0 mmol/L (126 mg/dL)
• Qlükoza yüklənməsindən 2 saat sonra: ≥11,1 mmol/L (200 mg/dL)
• Təsadüfi qan şəkəri: ≥11,1 mmol/L (200 mg/dL) — simptomların mövcudluğunda
• HbA1c: ≥6,5% (48 mmol/mol)

Acqarına ölçüm üçün gecə ərzində 8–14 saatlıq aclıq tələb olunur.

Əgər insanın heç bir simptomu yoxdursa, diaqnozu təsdiqləmək üçün testin sonrakı bir gündə, mümkün qədər eyni testlə təkrar edilməsi tövsiyə olunur.

Bəs HbA1c nədir?

HbA1c-ni sadə şəkildə desək, son bir neçə həftə ərzində qan şəkərinin necə olduğunu göstərən göstərici kimi düşünə bilərik.

WHO sənədinə görə, HbA1c əvvəlki 8–12 həftə ərzində orta qan şəkəri səviyyəsi haqqında məlumat verir. Onun üstünlüklərindən biri testdən əvvəl ac qalmağın tələb olunmamasıdır.

Lakin HbA1c hər vəziyyətdə tam dəqiq nəticə verməyə bilər. Məsələn, bəzi qan xəstəlikləri, böyrək çatışmazlığı və qırmızı qan hüceyrələrinin sürətli şəkildə yenilənməsinə səbəb olan vəziyyətlər nəticəyə təsir göstərə bilər.

Tip 2 diabetin idarə olunması yalnız dərmandan ibarət deyil

Tip 2 diabet zamanla irəliləyə bilən xəstəlikdir. WHO sənədində insulin ifrazının zaman keçdikcə azala biləcəyi və bəzi insanlarda müalicənin mərhələli şəkildə gücləndirilməsinə ehtiyac yarana biləcəyi qeyd olunur.

Amma diabetin idarə olunmasının əsası yalnız dərman müalicəsi deyil.

Sağlam qidalanma və müntəzəm fiziki aktivlik əsas addımlardandır.

WHO tip 2 diabetlə yaşayan insanlara ümumi sağlam qidalanma prinsiplərinə uyğun balanslı qidalanmağı tövsiyə edir. Artıq çəkisi olan insanlara isə qida qəbulunu və ümumi kalori miqdarını azaltmaqla çəki vermək tövsiyə oluna bilər.

Fiziki aktivlik də mühüm rol oynayır. Sənəddə əksər böyüklər üçün həftədə ən azı 150 dəqiqə orta və ya yüksək intensivlikli aerob fiziki aktivlik, bunun isə ən azı 3 günə bölünməsi tövsiyə edilir. Məsələn, insanın fiziki imkanlarına uyğun müntəzəm gəzinti belə başlanğıc üçün uyğun seçim ola bilər.

Bundan əlavə, tütün istifadəsindən və alkoqoldan zərərli istifadədən uzaq durmaq da tövsiyələr arasındadır.

Dərman müalicəsi necə dəyişə bilər?

Əgər yalnız qidalanma və fiziki aktivlik qan şəkərini arzu olunan səviyyədə saxlamaq üçün kifayət etmirsə, dərman müalicəsinə ehtiyac yarana bilər.

WHO sənədində metformin bu vəziyyətdə ilkin müalicə seçimlərindən biri kimi göstərilir. Metformin çəki artımına və hipoqlikemiyaya səbəb olmaması ilə fərqlənir.

Metformin uyğun olmadıqda və ya qəbul edilə bilmədikdə, ikinci nəsil sulfonilurea preparatlarından, xüsusilə gliclaziddən, istifadə edilə bilər. Bu qrup dərmanların isə çəki artımı və hipoqlikemiya riski yarada biləcəyi qeyd olunur.

Əgər bu müalicələrə baxmayaraq qan şəkərinə nəzarət kifayət qədər yaxşı deyilsə, müalicə daha da gücləndirilə və bəzi hallarda insulin müalicəsinə keçilə bilər.

Burada vacib məqam: dərmanların seçimi və dozası fərdi vəziyyətə uyğun olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.

“Qan şəkərim normaya yaxındır, deməli hər şey qaydasındadır”?

Qan şəkərinə nəzarətin məqsədi yalnız bir ölçmədə yaxşı nəticə görmək deyil.

WHO sənədinə görə, insanların əksəriyyəti üçün HbA1c hədəfi 7,0% ətrafında ola bilər. Lakin bu hədəf hər kəs üçün eyni olmaya bilər. Tez-tez və ağır hipoqlikemiya yaşayan, ciddi fəsadları və ya digər ağır xəstəlikləri olan insanlarda daha yumşaq hədəflər seçilə bilər.

Yəni diabetin idarə olunmasında “hamı üçün eyni rəqəm” yanaşması doğru deyil.

Qan şəkərinin həddindən artıq düşməsi də təhlükəlidir

Diabet haqqında danışarkən çox vaxt yüksək qan şəkərinə diqqət yetiririk. Halbuki qan şəkərinin həddindən artıq aşağı düşməsi — hipoqlikemiya — də ciddi vəziyyət yarada bilər.

WHO sənədində hipoqlikemiya çox vaxt 3,9 mmol/L (70 mg/dL) və ya daha aşağı qan şəkəri kimi müəyyən edilir.

Əlamətlərə:

• aclıq;
• baş ağrısı;
• əsəbilik və narahatlıq;
• ürəkdöyünmə;
• tərləmə;
• titrəmə;
• danışmaqda çətinlik;
• çaşqınlıq

daxil ola bilər.

Ağır hipoqlikemiya huşun itirilməsinə, qıcolmalara və komaya səbəb ola bilər.

Xüsusilə insulin və bəzi şəkərsalıcı dərmanlardan istifadə edən insanlarda bu riskə diqqət etmək vacibdir. Yeməyi ötürmək, adi haldan daha intensiv fiziki aktivlik və alkoqol qəbulu hipoqlikemiyaya səbəb ola bilən amillər arasında göstərilir.

Diabet yalnız qan şəkərinə təsir etmir

Uzun müddət yüksək qan şəkəri müxtəlif orqan və sistemlərə zərər verə bilər. WHO sənədində diabetin gözlər, böyrəklər, sinirlər, ayaqlar, ürək və damarlar üçün yaratdığı risklərə xüsusi diqqət yetirilir.

Məsələn, diabetik retinopatiya görmə itkisinə səbəb ola bilən göz fəsadlarından biridir. Üstəlik, görmə ilə bağlı təhlükəli dəyişikliklər ilkin mərhələdə heç bir əlamət verməyə bilər. Buna görə tip 2 diabet diaqnozu qoyulduqda göz müayinəsinin aparılması və daha sonra mütəmadi təkrarlanması tövsiyə olunur.

Böyrəklərlə bağlı problemlər də uzun müddət səssiz qala bilər. WHO tip 2 diabetlə yaşayan insanların böyrək xəstəliyi baxımından ildə bir dəfə yoxlanılmasını tövsiyə edir. Bu yoxlamada sidikdə albumin/kreatinin nisbəti və ya böyrəklərin filtrasiya funksiyasını göstərən eGFR istifadə oluna bilər.

Sinir zədələnməsi də diabetin fəsadlarından biridir. Ayaqlarda keyimə, yanma, iynələnmə və ağrı kimi hisslər yarana bilər. Bəzən isə sinir zədələnməsi heç bir simptom olmadan da mövcud ola bilər.

Ayaqlarınızı da unutmayın

Diabetlə yaşayan insanlar üçün ayaq sağlamlığı xüsusi diqqət tələb edir.

Sinir zədələnməsi ayaqlarda qoruyucu hissiyyatı azalda bilər. Bu zaman insan ayağına dəyən kiçik bir daş, uyğun olmayan ayaqqabının yaratdığı sürtünmə və ya kiçik yara kimi problemləri hiss etməyə bilər. Qan dövranı da zəifləyibsə, yaranın sağalması daha çətin ola bilər.

WHO-nun sənədində diabetlə yaşayan insanlara ayaqlarını hər gün yoxlamaq, kəsik, qabarcıq, qızartı, şişkinlik və dırnaq problemlərinə diqqət etmək tövsiyə olunur.

Həmçinin:

• ayaqyalın gəzməmək;
• ayaqqabını geyinməzdən əvvəl içini yoxlamaq;
• ayaqları çox isti suya salmamaq;
• quru dərini nəmləndirmək, amma barmaqların arasına nəmləndirici çəkməmək;
• dırnaqları düz kəsmək;
• kallus və qarğıdalıları özbaşına müalicə etməmək

vacibdir.

Diabetlə yaşamaq yalnız qan şəkərini ölçməkdən ibarət deyil. Müntəzəm nəzarət, sağlam qidalanma, fiziki aktivlik, müalicəyə uyğunluq və fəsadların vaxtında aşkarlanması birlikdə diabetin idarə olunmasının əsasını təşkil edir.

Ən önəmlisi isə diabetin səssiz gedə bilən tərəfini unutmamaqdır. Özünü yaxşı hiss etmək həmişə hər şeyin qaydasında olduğu anlamına gəlmir. Buna görə müntəzəm müayinələr və həkim nəzarəti diabetlə sağlam və aktiv həyatın vacib hissəsidir.

!Qeyd

Bu material orijinal “HEARTS-D: diagnosis and management of type 2 diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2020 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of the original work “HEARTS-D: diagnosis and management of type 2 diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2020. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.

Diabet yalnız Tip 1 və Tip 2-dən ibarətdir?

Diabet haqqında danışarkən ən çox Tip 1 diabet və Tip 2 diabet adlarını eşidirik. Bu iki tip diabetin əsas formalarıdır. Lakin diabetin təsnifatı bununla bitmir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) 2019-cu ildə yenilənmiş təsnifatına görə diabet müxtəlif mexanizmlərlə və müxtəlif səbəblərlə ortaya çıxan bir sıra vəziyyətləri əhatə edir. Buna görə də hər bir diabet diaqnozunu avtomatik olaraq yalnız Tip 1 və ya Tip 2 çərçivəsində düşünmək düzgün olmaya bilər.

Üstəlik, WHO qeyd edir ki, Tip 1 və Tip 2 diabet arasındakı sərhədlər əvvəlki qədər aydın deyil. Yaşın artması ilə Tip 1 diabetin daha gec yaşlarda ortaya çıxması, gənc yaşlarda Tip 2 diabetin görülməsi və artıq çəkinin daha erkən yaşlarda yayılması bu iki tipin klinik xüsusiyyətlərinin bir-birinə daha çox bənzəməsinə səbəb olub. Molekulyar genetika və diabetin yaranma mexanizmləri haqqında biliklərin artması isə əvvəllər ayrıca nəzərə alınmayan diabet formalarının müəyyən edilməsinə imkan verib.

Diabeti təsnif etmək nə üçün vacibdir?

Diabetin təsnifatı sadəcə xəstəliyə ad vermək üçün istifadə olunan sistem deyil. WHO-ya görə təsnifatın əsas məqsədlərindən biri klinik qərarların verilməsinə kömək etməkdir. Diabetin hansı tipə aid olduğunu düzgün müəyyənləşdirmək diaqnoz və müalicə seçiminə, xüsusilə də insulin müalicəsinin başlanıb-başlanmamasına təsir göstərə bilər. Yanlış təsnifat bəzi hallarda ketoasidoz riskinə və ya insulinə ehtiyacı olmayan müəyyən diabet formalarında lazımsız insulin müalicəsinə səbəb ola bilər.

Bundan başqa, diabetin müxtəlif formalarını ayırmaq elmi araşdırmalar və xəstəliyin əhali arasında yayılmasını öyrənmək üçün də əhəmiyyətlidir. Lakin WHO bildirir ki, diabetin yaranma səbəbləri və mexanizmləri haqqında hələ də tam olmayan biliklər mövcuddur. Buna görə bütün diabet formalarını hər vəziyyətdə mükəmməl şəkildə ayıran universal təsnifat sistemi yaratmaq mümkün deyil.

Əsas iki tip: Tip 1 və Tip 2

WHO-nun təsnifatında Tip 1 diabet əsasən mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrinin, əksər hallarda immun sisteminin iştirakı ilə, məhv olması və bunun nəticəsində insulin çatışmazlığının yaranması ilə xarakterizə olunur. Tip 1 diabet daha çox uşaqlıq və erkən yetkinlik dövründə başlasa da, yalnız uşaqlara xas deyil. WHO sənədində qeyd olunur ki, Tip 1 diabetlə yaşayan insanların 84%-i yetkinlərdir.

Bu məlumat Tip 1 diabetlə bağlı geniş yayılmış “bu, yalnız uşaqlıq xəstəliyidir” düşüncəsinin niyə doğru olmadığını göstərir. Hətta Tip 1 diabetin yetkin yaşlarda başlanması da mümkündür. Bu səbəbdən yetkin insanda diabet diaqnozu qoyulduqda onun avtomatik olaraq Tip 2 diabet kimi qəbul edilməsi düzgün təsnifat baxımından çətinlik yarada bilər. WHO qeyd edir ki, yetkinlərdə Tip 1 və Tip 2 diabeti bir-birindən ayırmaq bəzən çətin olur və yanlış təsnifat həm xəstəliyin yayılmasına dair hesablamalara, həm də klinik yanaşmaya təsir edə bilər.

Tip 2 diabet isə diabetin ən çox rast gəlinən formasıdır və WHO sənədinə görə bütün diabet hallarının təxminən 90–95%-ni təşkil edir. Bu formada müxtəlif dərəcələrdə beta hüceyrə funksiyasının pozulması və insulin müqaviməti müşahidə olunur. Tip 2 diabet çox vaxt artıq çəki və piylənmə ilə əlaqəli olur, lakin bu xüsusiyyət bütün insanlarda eyni şəkildə özünü göstərmir.

Maraqlı məqamlardan biri də budur ki, Tip 2 diabeti olan insanların hamısı artıq çəkili deyil. WHO sənədində bəzi əhali qruplarında, o cümlədən bəzi Asiya populyasiyalarında beta hüceyrə funksiyasının pozulmasının daha nəzərəçarpan ola biləcəyi qeyd edilir. Buna görə bədən çəkisi diabetin tipini müəyyən edən yeganə meyar deyil.

Bəs diabetin başqa formaları hansılardır?

WHO-nun 2019-cu il təsnifatında Tip 1 və Tip 2-dən əlavə hibrid diabet formaları, digər spesifik diabet növləri, təsnif edilməmiş diabet və hamiləlik zamanı ilk dəfə aşkar edilən hiperqlikemiya ayrıca nəzərə alınır.

Hibrid diabet formaları

Bu qrupun daxilində iki forma xüsusi olaraq qeyd olunur.

Yetkinlərdə yavaş inkişaf edən immun vasitəli diabet Tip 1 diabetə bənzəyir, lakin daha çox metabolik sindrom xüsusiyyətləri ilə müşayiət oluna bilər, tək GAD autoantikorunun olması və beta hüceyrə funksiyasının daha uzun müddət qorunması ilə fərqlənə bilər. Bu vəziyyət əvvəllər “LADA” adı ilə tanınırdı.

Digər forma isə ketoz meyilli Tip 2 diabetdir. Bu zaman ketoz və insulin çatışmazlığı ilə başlanğıc ola bilər, lakin sonrakı mərhələdə insan insulinə ehtiyac duymaya bilər. WHO bu formanın immun vasitəli olmadığını qeyd edir.

Genetik səbəbli diabet

Diabetin bəzi formaları konkret gen dəyişiklikləri ilə əlaqəli ola bilər. WHO bunları monogen diabet başlığı altında təsnif edir.

Bu qrupa beta hüceyrələrinin funksiyasına təsir edən və ya insulinin təsir mexanizmini pozan genetik dəyişikliklərlə bağlı diabet formaları daxildir. Bu formaların klinik görünüşləri fərqli ola bilər və bəzi hallarda müalicəyə yanaşma da fərqlənir. Məsələn, monogen diabetin müəyyən formaları yenidoğulmuş dövrdə, digərləri isə daha sonrakı yaşlarda ortaya çıxa bilər.

WHO-nun sənədində qeyd olunan maraqlı nümunələrdən biri MODY-dir — gənc yaşlarda başlayan və ailəvi xüsusiyyət daşıya bilən monogen diabet forması. Bəzi MODY formalarında qan şəkəri uzun müddət yüngül yüksəlmiş vəziyyətdə qala bilər və dərman müalicəsinə ehtiyac olmaya bilər, digər formalarında isə hiperqlikemiya daha ciddi ola bilər.

Diabet yalnız mədəaltı vəzi ilə əlaqəli olmaya bilər

WHO-nun təsnifatında diabetə səbəb ola bilən digər vəziyyətlər də ayrıca göstərilir. Məsələn, mədəaltı vəzinin ekzokrin xəstəlikləri — pankreatit, travma, şişlər, kistik fibroz və digər vəziyyətlər — hiperqlikemiyaya səbəb ola bilər.

Bəzi endokrin xəstəliklər də diabetlə əlaqəli ola bilər. Buraya insulinə əks təsir göstərən hormonların həddindən artıq ifraz olunduğu müəyyən xəstəliklər daxildir.

Bundan əlavə, bəzi dərman və kimyəvi maddələr insulin ifrazını və ya insulin təsirini poza bilər. WHO müəyyən dərmanların insulin müqaviməti və ya beta hüceyrə funksiyasının pozulması olan insanlarda diabeti üzə çıxara biləcəyini qeyd edir. Bəzi toksinlər isə mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrini daimi şəkildə zədələyə bilər.

Bəzi infeksiyalarla diabet arasında da əlaqə təsvir olunub. WHO müəyyən virusların beta hüceyrələrinin məhvinə təsir göstərə biləcəyini, anadangəlmə məxmərək və bəzi digər virusların isə diabetlə əlaqələndirildiyini bildirir. Bununla belə, bu virusların diabetin yaranmasındakı dəqiq rolu bütün hallarda müəyyən deyil.

Bəzən diabetin tipini dərhal müəyyən etmək mümkün olmur

Bəlkə də təsnifatla bağlı ən maraqlı məqamlardan biri “təsnif edilməmiş diabet” anlayışıdır.

WHO bildirir ki, yeni diaqnoz qoyulmuş hər bir insanı ilk andaca konkret diabet kateqoriyasına yerləşdirmək mümkün olmaya bilər. Bunun səbəblərindən biri Tip 1 və Tip 2 diabetin xüsusiyyətlərinin bəzi insanlarda üst-üstə düşməsidir. Məsələn, artıq çəki və piylənmə Tip 2 diabet üçün xarakterik olsa da, Tip 1 diabetli uşaqlarda və gənclərdə də artıq çəki daha çox müşahidə olunur. Eyni zamanda ketoz və ketoasidoz yalnız Tip 1 diabetlə məhdudlaşmır.

Belə hallarda “təsnif edilməmiş diabet” müvəqqəti kateqoriya kimi istifadə oluna bilər. Sonrakı müşahidələr və əlavə müayinələr nəticəsində diabetin tipi daha dəqiq müəyyən edilə bilər.

Diabetin tipi necə müəyyən edilir?

WHO klinik şəraitdə diabet tipini müəyyənləşdirərkən bir neçə amilin birlikdə nəzərə alınmasını tövsiyə edir. Bunlara diaqnoz zamanı yaş, ailə tarixçəsi, fiziki xüsusiyyətlər, piylənmənin olub-olmaması, metabolik sindrom əlamətləri, ketoz və ya ketoasidozun mövcudluğu daxildir. Mövcud olduqda beta hüceyrə autoantikorları və C-peptid kimi əlavə testlər də təsnifata kömək edə bilər.

Ancaq bu da o demək deyil ki, diaqnoz qoyulduğu gün diabetin tipi həmişə tam dəqiqliklə müəyyənləşdirilir. WHO bəzi insanlarda təsnifatın zaman keçdikcə dəqiqləşə biləcəyini və xüsusilə klassik xüsusiyyətləri olmayan şəxslərdə ilkin təsnifatın mütəmadi nəzərdən keçirilməsinin vacib olduğunu bildirir.

Yekun

Diabeti yalnız “Tip 1” və “Tip 2” sözləri ilə məhdudlaşdırmaq onun bütün müxtəlifliyini əks etdirmir. WHO-nun yenilənmiş təsnifatı göstərir ki, diabet hibrid formaları, genetik səbəbli diabetləri, mədəaltı vəzinin və digər endokrin xəstəliklərin səbəb olduğu formaları, dərman və kimyəvi maddələrlə əlaqəli diabeti, bəzi infeksiya və immun vasitəli formaları da əhatə edə bilər. Bəzi hallarda isə diabetin tipini ilk diaqnoz zamanı müəyyən etmək belə mümkün olmur.

Bu təsnifatın əsas məqsədi sadəcə diabetə fərqli adlar vermək deyil. Doğru təsnifat doğru klinik qərarın verilməsinə kömək edir. Diabetin müxtəlif formalarının mövcudluğunu anlamaq isə xəstəliyə daha geniş və fərdi yanaşmağın vacib olduğunu göstərir.

!Qeyd

Bu material orijinal “Classification of diabetes mellitus.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2019 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of the original work “Classification of diabetes mellitus.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2019. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.

Hamiləlikdə diabet: Doğuşdan sonra hər şey bitmir — ana və körpənin gələcək sağlamlığı

Hamiləlikdə diabet haqqında danışarkən diqqət çox vaxt qan şəkərinin nəzarətdə saxlanmasına, qidalanmaya və müalicəyə yönəlir. Amma hamiləliyin sonuna yaxın başqa bir sual da ortaya çıxır: doğuşdan sonra nə baş verir?

Əslində diabetlə bağlı qayğı doğuşla birlikdə birdən-birə “bitən” bir proses deyil. Hamiləlik zamanı diabet həm doğuş prosesinə, həm körpənin doğuş ətrafındakı vəziyyətinə, həm də ana və uşağın gələcək sağlamlığına təsir göstərə bilər. Məhz buna görə WHO-nun yeni tövsiyələri yalnız hamiləlik dövrünə deyil, doğuş və doğuşdan sonrakı dövrə də daha geniş bir baxışla yanaşır.

Bu məqalənin son hissəsində əsas diqqətimizi məhz bu mərhələyə yönəldirik: doğuşa yaxın dövrdə nələr nəzərə alınır, körpə doğulduqdan sonra hansı risklər haqqında məlumatlı olmaq lazımdır və gestasion diabet niyə gələcək sağlamlıq üçün də vacib siqnaldır?

Doğuşa yaxınlaşdıqca diqqət yalnız anaya yönəlmir

Diabetli hamiləlikdə nəzarətin məqsədi yalnız ananın özünü yaxşı hiss etməsi deyil. Qan şəkərinin idarə olunması həm ana, həm də inkişaf edən körpə üçün əhəmiyyət daşıyır.

WHO diabetin hamiləlik zamanı həm dölə, həm də doğuş prosesinə təsir göstərə biləcəyini qeyd edir. Buna görə də doğuşla bağlı nəticələr — məsələn, doğuş üsulu, doğuşun başladılması və doğuşla əlaqəli bəzi ağırlaşmalar — diabetli hamiləliklərin qiymətləndirilməsində nəzərə alınan mühüm göstəricilər arasındadır.

Bu, hər bir diabetli qadının mütləq müəyyən üsulla doğuş edəcəyi anlamına gəlmir. Sadəcə, diabetli hamiləlikdə doğuş prosesinin də ümumi tibbi nəzarətin bir hissəsi olduğunu göstərir.

Başqa sözlə, hamiləliyin son həftələrinə gəldikdə sual yalnız “qan şəkərim necədir?” olmur. Eyni zamanda ana və körpənin vəziyyətinin necə olduğu, dölün böyüməsi və rifahı, doğuşla bağlı mümkün nəticələr də ümumi qiymətləndirmənin bir hissəsidir.

Körpə doğulduqda nə baş verə bilər?

Diabetli hamiləlik zamanı körpə üçün müəyyən risklər hamiləlik dövründə başlasa da, onların bəziləri doğuşdan sonrakı ilk saatlarda və günlərdə özünü göstərə bilər.

WHO diabetlə əlaqəli hamiləliklərdə yenidoğulmuş körpələr üçün aşağı qan şəkərini — neonatal hipoqlikemiyanı, doğuş zədələrini, qıcolmaları, tənəffüslə bağlı problemləri və bəzi digər nəticələri mühüm göstəricilər arasında qeyd edir.

Burada xüsusilə hipoqlikemiyaya diqqət çəkilir. Ana bətnində yüksək qan şəkərinə məruz qalan körpədə doğuşdan sonrakı dövrdə qan şəkərinin aşağı düşməsi müşahidə oluna bilər. Buna görə diabetli hamiləlikdə körpənin sağlamlığına nəzarət doğuşla başa çatmır.

Bu həm də onu göstərir ki, “körpə dünyaya gəldi, deməli diabetlə bağlı bütün risklər bitdi” düşüncəsi doğru yanaşma deyil. Doğuşdan sonrakı ilk dövr də ana və körpənin müşahidəsinin davam etdiyi mühüm mərhələdir.

WHO-nun sənədində yenidoğulmuşlar üçün nəzərə alınan nəticələr arasında neonatal hipoqlikemiya ilə yanaşı, doğuş çəkisi, böyük ölçülü doğulma, doğuş zədələri, çiyin distosiyası, sarılıq, tənəffüs problemləri və neonatal qıcolmalar da göstərilir.

Körpənin gələcəyi də bu hekayənin bir hissəsidir

Bəlkə də ən az danışılan, amma ən vacib məqamlardan biri budur: diabetli hamiləliyin təsirləri yalnız hamiləlik və doğuş dövrü ilə məhdudlaşmaya bilər.

WHO qeyd edir ki, diabetlə ağırlaşmış hamiləlikdən sonra doğulan uşaqlarda sonrakı həyat boyu piylənmə, ürək-damar xəstəlikləri, metabolik sindrom, 2-ci tip diabet, yüksək qan təzyiqi və qaraciyərin piylənməsi kimi problemlərin riski arta bilər.

Bu məlumatı qorxutmaq üçün deyil, əksinə, problemin daha geniş çərçivədə başa düşülməsi üçün nəzərə almaq lazımdır.

Hamiləlik dövründə baş verənlər uşağın gələcək sağlamlığı ilə əlaqəli ola bilər. Buna görə diabetli hamiləlikdə göstərilən diqqət yalnız “doğuşa qədər sağlam qalmaq” məqsədi daşımır. Daha geniş məqsəd həm ananın, həm də uşağın gələcək sağlamlığını qorumaqdır.

Gestasion diabet doğuşla birlikdə tamamilə unudulmamalıdır

Gestasion diabet çox vaxt hamiləlik zamanı ortaya çıxır və doğuşdan sonra qan şəkəri normaya qayıda bilər. Bu, əlbəttə ki, sevindirici haldır. Lakin burada vacib bir məqam var: gestasion diabet gələcəkdə 2-ci tip diabet üçün risk göstəricisi ola bilər.

WHO-nun məlumatına görə, əvvəllər gestasion diabet keçirmiş qadınlarda doğuşdan sonra 2-ci tip diabet inkişaf riski artır. Sənəddə qeyd olunur ki, bu risk illər keçdikcə arta bilər və gestasion diabetlə ağırlaşmış hamiləlikdən 28 il sonra 2-ci tip diabetin kumulyativ rastgəlmə tezliyi 70%-ə qədər çata bilər.

Bu rəqəm bir qadının mütləq 2-ci tip diabet olacağı demək deyil. Sadəcə, gestasion diabet tarixçəsinin gələcək sağlamlıq baxımından əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

Yəni hamiləlik bitdikdən sonra “şəkərim normallaşdı, deməli məsələ bağlandı” düşünmək əvəzinə, gestasion diabeti gələcək sağlamlığa diqqət etmək üçün bir siqnal kimi qəbul etmək daha doğrudur.

Bəs əvvəldən Tip 1 və ya Tip 2 diabeti olan qadınlarda necə?

Burada vəziyyət bir qədər fərqlidir. Tip 1 və Tip 2 diabet hamiləlikdən əvvəl mövcud olduğu üçün doğuşdan sonra da diabetlə bağlı tibbi nəzarət davam edir.

WHO xüsusilə böyrək funksiyasında problem olan Tip 1 və ya Tip 2 diabetli hamilələr üçün doğuşdan sonra mütəxəssis nəzarətinin davam etdirilməsini tövsiyə edir. Sənəddə bu qadınlara ürək-damar xəstəlikləri üçün əsas risk faktorlarının dəyişdirilməsinin də vacibliyi vurğulanır.

Bu, diabetin idarə olunmasının yalnız hamiləliyə aid müvəqqəti bir proses olmadığını bir daha göstərir. Xüsusilə əvvəldən diabeti olan qadınlarda hamiləlik, doğuş və doğuşdan sonrakı dövr bir-birindən ayrı deyil, davam edən sağlamlıq yolunun mərhələləridir.

“Hamiləlik bitdi” demək nəzarətin bitməsi demək deyil

WHO-nun tövsiyələrinin mühüm tərəflərindən biri də qayğının həyat boyu sağlamlıq baxışı ilə aparılmasıdır.

Tövsiyələrdə diabetli hamilə qadınlara yalnız tibbi prosedurların tətbiq edilməsi deyil, onların vəziyyət və risklər barədə məlumatlandırılması, ana, döl, yenidoğulmuş və uşağın sağlamlığına mümkün təsirlərin izah edilməsi də vurğulanır.

Bu yanaşma çox vacibdir. Çünki insan nə baş verdiyini başa düşdükdə öz sağlamlığı ilə bağlı qərarlarda daha aktiv iştirak edə bilir.

Hamiləlik zamanı diabet diaqnozu alan qadın üçün əsas mesaj belə ola bilər:

Bu diaqnoz sağlam gələcəyin qarşısını almır. Amma hamiləlik zamanı göstərilən diqqət və sonrakı nəzarət gələcək üçün əhəmiyyətlidir.

Ana və körpə üçün qayğı bir komanda işi olmalıdır

Diabetli hamiləlik bəzən yalnız bir həkimin nəzarəti ilə məhdudlaşmayan daha geniş qayğı tələb edir.

WHO Tip 1 və Tip 2 diabeti olan hamilələr üçün multidissiplinar və ixtisaslaşmış qayğını tövsiyə edir. Gestasion diabet zamanı isə belə qayğının imkanlardan asılı olaraq nəzərdən keçirilməsi tövsiyə olunur.

Sənəddə müxtəlif mütəxəssislər arasında koordinasiyanın əhəmiyyəti də vurğulanır. Xüsusilə əlavə nəzarətə ehtiyacı olan qadınlarda komanda şəklində işləmək qayğının daha düzgün təşkil olunmasına kömək edə bilər.

Bu yanaşmanın əsas ideyası sadədir: ana və körpənin sağlamlığı üçün bütün məlumatlar bir-birindən ayrı deyil, birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Ən vacib mesaj: diabet hamiləliyin taleyini müəyyən etmir

Hamiləlikdə diabet haqqında danışarkən risklərdən bəhs etmək vacibdir. Amma riskin mövcud olması nəticənin mütləq pis olacağı anlamına gəlmir.

WHO-nun yeni tövsiyələri diabetli hamilə qadınlar üçün fərdiləşdirilmiş və davamlı qayğının əhəmiyyətini vurğulayır. Tövsiyələr hamiləlik, doğuş və doğuşdan sonrakı dövrü bir-birindən ayrı deyil, bütöv bir qayğı prosesinin hissələri kimi nəzərdən keçirir.

Bu seriyanın əvvəlki hissələrində danışdığımız kimi, diabetli hamiləlikdə qidalanma, fiziki aktivlik, qan şəkərinin izlənməsi və müalicə mühüm rol oynayır. Amma hekayə bununla bitmir.

Doğuş da bu yolun bir hissəsidir. Körpənin ilk günləri də. Ananın doğuşdan sonrakı sağlamlığı da. Hətta illər sonra həm ana, həm də uşağın sağlamlığı da.

Gestasion diabet keçmişi gələcək 2-ci tip diabet riskinə diqqət yetirmək üçün bir siqnal ola bilər. Diabetlə ağırlaşmış hamiləlik isə uşağın gələcək metabolik və ürək-damar sağlamlığı ilə də əlaqəli ola bilər.

Ona görə də məqsəd qorxmaq deyil — məlumatlı olmaq, riskləri vaxtında tanımaq və qayğını hamiləlikdən sonrakı dövrə də daşımaqdır.

Nəticə

Hamiləlikdə diabet bir qadının sağlam hamiləlik yaşamasına maneə olmaq məcburiyyətində deyil. Əsas məsələ bu dövrdə düzgün və fərdiləşdirilmiş qayğının göstərilməsi, ana və körpənin ehtiyaclarının birlikdə nəzərə alınmasıdır.

Və bəlkə də bu üçhissəli seriyanın ən vacib cümləsi məhz budur:

Hamiləlik başa çatır, amma sağlamlığa diqqət davam edir.

!Qeyd

Bu material orijinal “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of the original work “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.

Hamiləlik dövründə diabet: Hər gələcək ananın bilməli olduğu vacib məqamlar — II hissə

Hamiləlik dövründə diabetlə yaşamaq yalnız qan şəkərini ölçməkdən ibarət deyil. Qidalanma, fiziki aktivlik, çəki artımı, qan şəkərinin izlənməsi, dərman müalicəsi və həm ana, həm də körpənin vəziyyətinin mütəmadi qiymətləndirilməsi bu prosesin vacib hissələridir.

Bəs hamiləlik zamanı diabeti idarə edərkən hansı məqamlara diqqət etmək lazımdır?

Qidalanma, fiziki aktivlik və çəki artımı

Hamiləlik zamanı diabet diaqnozu alan qadının ilk düşündüyü məsələlərdən biri qidalanma ola bilər. Lakin burada məqsəd hər kəs üçün eyni pəhrizi tətbiq etmək deyil.

Diabetlə yaşayan hamilə qadınlara qidalanma, fiziki aktivlik və çəki idarəetməsi ilə bağlı fərdiləşdirilmiş məsləhət verilməsi tövsiyə olunur. Bu məsləhətlər hamiləlik zamanı uyğun çəki artımını da nəzərə almalıdır.

Qidalanma ilə bağlı yanaşmada karbohidratların əsasən tam taxıllar, tərəvəzlər, meyvələr və paxlalılardan alınması, gündə ən azı 400 qram tərəvəz qəbul edilməsi və təbii liflə zəngin qidaların seçilməsi qeyd olunur. Həmçinin ümumi yağ qəbulunun məhdudlaşdırılması, doymamış yağlara üstünlük verilməsi və sərbəst şəkərlərin azaldılması tövsiyə edilir.

Fiziki aktivliklə bağlı isə hamiləlik boyunca müntəzəm hərəkətlilik, həftədə 150 dəqiqə orta intensivlikli aerob fəaliyyət, həmçinin əzələləri gücləndirən hərəkətlər və dartınma məşqləri qeyd olunur.

Bununla belə, qidalanma və fiziki aktivlik planı hər qadında eyni olmamalıdır. Bu tövsiyələr qadının fərdi xüsusiyyətləri, o cümlədən çəkisi və qan şəkərinə nəzarəti nəzərə alınaraq uyğunlaşdırıla bilər.

Məlumatlı olmaq da qayğının bir hissəsidir

Diabetlə hamiləlik zamanı qadının yalnız müayinə olunması kifayət deyil. Hamilə qadınlara diabet və hamiləlik haqqında xüsusi maarifləndirmə və məlumatlandırma verilməsi də tövsiyə olunur.

Bu məlumatlandırma diabetin ana, döl, yeni doğulmuş körpə və uşağın sağlamlığına mümkün təsirlərini, qidalanma və fiziki aktivliyi, hamiləlik zamanı uyğun çəki artımını, qan şəkərinin idarə olunmasını və körpənin böyüməsi ilə vəziyyətinin əlavə izlənilməsinin nə üçün lazım ola biləcəyini əhatə edir.

Belə məlumatlandırma qadının hamiləlik zamanı qarşılaşdığı dəyişiklikləri daha yaxşı anlamasına və öz qayğısında daha aktiv iştirak etməsinə kömək edə bilər.

Bəzən daha xüsusi tibbi nəzarət lazım olur

Tip 1 və tip 2 diabeti olan hamilə qadınlar üçün multidissiplinar və ixtisaslaşmış qayğı tövsiyə olunur. Bu qayğı ana və diabet sağlamlığı üzrə təlim keçmiş mütəxəssislər tərəfindən göstərilməlidir.

Gestasion diabet zamanı isə belə multidissiplinar və ixtisaslaşmış qayğı imkan və əlçatanlıqdan asılı olaraq nəzərdən keçirilə bilər.

Bu yanaşmanın məqsədi hamiləlik və diabetlə bağlı ehtiyacları birlikdə nəzərə alan, vaxtında və keyfiyyətli tibbi yardım göstərməkdir. Müxtəlif mütəxəssislər arasında əlaqələndirilmiş iş bu qayğının mühüm hissəsi ola bilər.

Qan şəkərinin izlənməsi necə aparılır?

Hamiləlik zamanı diabetin idarə olunmasının əsas hissələrindən biri qan şəkərinin müntəzəm izlənməsidir.

Tip 1, tip 2 və gestasion diabet zamanı, mümkün olduğu hallarda, adi hamiləlik nəzarətinə əlavə olaraq qan şəkərinin özünüizləməsi (SMBG) tövsiyə olunur.

Qan şəkərinin izlənməsi onun aşağı və ya yüksək olduğunu vaxtında müəyyən etməyə kömək edə bilər. Xüsusilə insulin və ya digər qan şəkərini azaldan dərmanlardan istifadə edən qadınlarda daha tez-tez monitorinqə ehtiyac yarana bilər.

Lakin bütün qadınlar üçün eyni ölçmə tezliyi müəyyən edilmir. Ölçmələrin nə qədər tez-tez aparılması diabetin ağırlığından, səhiyyə xidmətlərinin və digər resursların əlçatanlığından asılı ola bilər.

Qlükometr, yoxsa davamlı qlükoza monitorinqi?

Bütün monitorinq sistemləri hər diabet növü üçün eyni şəkildə tövsiyə olunmur.

Tip 1 diabetdə mümkün olduğu hallarda davamlı qlükoza monitorinqi (CGM) sistemindən istifadə tövsiyə olunur.

Tip 2 diabet və gestasion diabetdə isə CGM-in rutin şəkildə istifadəsi tövsiyə edilmir.

Bu, tip 2 və gestasion diabet zamanı CGM-dən heç vaxt istifadə edilə bilməz demək deyil. Bəzi qadınlarda, məsələn, insulin istifadə edən gestasion diabetli qadınlarda, imkan olduğu halda CGM-in faydalı ola biləcəyi qeyd edilir.

HbA1c hər hamilə qadın üçün eyni dərəcədə lazım deyil

HbA1c son təxminən 8–12 həftə ərzində orta qan şəkəri səviyyəsini əks etdirən göstəricidir.

Tip 1 və tip 2 diabeti olan hamilə qadınlarda HbA1c-nin ilk trimestrdə və ya antenatal nəzarətə başlanılan zaman ölçülməsi tövsiyə olunur.

Gestasion diabet zamanı isə HbA1c-nin rutin olaraq ölçülməsi tövsiyə edilmir.

Tip 1 və tip 2 diabetdə erkən hamiləlikdə HbA1c nəticəsi müəyyən risklərin qiymətləndirilməsinə əlavə məlumat verə bilər. Gestasion diabetdə isə HbA1c-nin gündəlik qayğının idarə olunmasında faydalı olmadığı qeyd edilir.

“Qan şəkəri nə qədər olmalıdır?”

Hamiləlik zamanı qan şəkəri hədəfləri də hər qadın üçün avtomatik olaraq eyni olmamalıdır.

Tip 1, tip 2 və gestasion diabeti olan hamilə qadınlarda qan şəkəri hədəflərinin fərdiləşdirilməsi tövsiyə olunur. Məqsəd qan şəkərinə yaxşı nəzarət etməklə yanaşı, ana və körpənin nəticələrini yaxşılaşdırmaqdır.

Xüsusilə tip 1 diabetdə çox sıx qan şəkəri nəzarəti hipoqlikemiya riskini artıra bilər. Buna görə hədəflər müəyyən edilərkən yalnız “qan şəkəri nə qədər aşağı olsa, bir o qədər yaxşıdır” yanaşması tətbiq olunmur.

Əsas yanaşma qan şəkəri hədəflərinin qadının fərdi vəziyyəti və təhlükəsizliyi nəzərə alınaraq müəyyənləşdirilməsidir.

Dərman müalicəsi diabetin növündən asılıdır

Hamiləlik zamanı dərman müalicəsinə ehtiyac yarandıqda seçim diabetin növünə və qan şəkərinə nəzarətin vəziyyətinə görə dəyişir.

Tip 1 diabet

Tip 1 diabeti olan hamilə qadınlara hamiləlikdən əvvəl istifadə etdikləri eyni insulin növünü davam etdirmək tövsiyə olunur. Yalnız qan şəkərinə nəzarəti və ana-körpə nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün dəyişiklik lazım olduğu halda insulin növünün dəyişdirilməsi nəzərdən keçirilir.

İnsulinin verilmə üsulu ilə bağlı da eyni prinsip tətbiq edilir. Hamiləlikdən əvvəl istifadə olunan üsul davam etdirilir, dəyişiklik isə yalnız zəruri olduqda nəzərdən keçirilir.

Tip 2 diabet

Əgər tip 2 diabeti olan qadında yalnız qidalanma və fiziki aktivliklə qan şəkərinə optimal nəzarət mümkün olmursa, metformin və ya insulin başlanması tövsiyə olunur.

Əgər metformin və ya insulin təkbaşına kifayət etmirsə, onların birlikdə istifadəsi nəzərdən keçirilə bilər.

Hamiləlikdən əvvəl qan şəkərini azaltmaq üçün istifadə olunan bəzi dərmanların hamiləlik zamanı təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqları varsa, onların insulin və/və ya metforminlə əvəz edilməsi tövsiyə olunur.

Əgər qadın hamiləlikdən əvvəl optimal qan şəkəri səviyyəsinə çatmaq üçün insulin istifadə edirdisə, eyni insulin növünün davam etdirilməsi tövsiyə olunur; dəyişiklik yalnız zəruri olduqda nəzərdən keçirilir.

Gestasion diabet

Gestasion diabetdə qidalanma və fiziki aktivliklə optimal qan şəkəri səviyyəsinə çatmaq mümkün olmadıqda metformin və ya insulin başlanması tövsiyə olunur.

Əgər bunlardan biri təkbaşına kifayət etmirsə, metformin və insulinin birlikdə istifadəsi nəzərdən keçirilə bilər.

Nəzarət yalnız anaya aid deyil

Hamiləlik zamanı diabetin idarə olunmasında körpənin vəziyyətinin izlənməsi də mühüm yer tutur.

Tip 1, tip 2 və gestasion diabeti olan bütün hamilə qadınlarda 24-cü həftədən əvvəl rutin ultrasəs müayinəsinin aparılması tövsiyə olunur.

Tip 1 və tip 2 diabeti olan qadınlarda ultrasəs müayinəsinin mümkün qədər erkən aparılması və ikinci trimestrdə körpənin anatomiyası və böyüməsinin qiymətləndirilməsi üçün əlavə müayinə nəzərdən keçirilə bilər.

24-cü həftədən sonra isə körpənin böyüməsini qiymətləndirmək üçün əlavə ultrasəs müayinələri lazım gəldikdə nəzərdən keçirilə bilər. Qan şəkərini azaldan dərmanlardan istifadə edən qadınlarda körpənin vəziyyətinin əlavə monitorinqi də nəzərdən keçirilə bilər.

Gözlər və böyrəklər də nəzarətdə olmalıdır

Tip 1 və tip 2 diabeti olan hamilə qadınlarda antenatal nəzarətə başlanarkən retinopatiya, yəni diabetin gözlərə təsiri üçün skrininq aparılması tövsiyə edilir. Sonrakı nəzarət isə retinopatiyanın irəliləmə riskinə əsaslanır.

Gestasion diabet zamanı isə retinopatiya üçün rutin skrininq tövsiyə edilmir.

Böyrək funksiyasına gəldikdə də oxşar fərq var. Tip 1 və tip 2 diabeti olan qadınlarda antenatal nəzarətə başlanarkən böyrək funksiyası qiymətləndirilməlidir. Əgər böyrək funksiyasında problem aşkarlanarsa, mütəxəssis nəzarəti təşkil edilməlidir.

Gestasion diabet zamanı isə böyrək funksiyasının rutin qiymətləndirilməsi tövsiyə edilmir.

Əgər tip 1 və ya tip 2 diabeti olan qadında böyrək funksiyası pozulubsa, hamiləlik zamanı qan təzyiqinin 130/80 mmHg-dən aşağı saxlanması və hamiləlik zamanı təhlükəsiz hesab olunan antihipertenziv müalicənin vəziyyətə uyğun tətbiqi tövsiyə olunur.

Əsas fikir nədir?

Diabetlə hamiləlik zamanı qayğı yalnız bir göstəriciyə — qan şəkərinə — fokuslanmır. Ana və körpənin birlikdə qiymətləndirilməsi, qadının maarifləndirilməsi, qidalanma və fiziki aktivliyin fərdiləşdirilməsi, qan şəkərinin uyğun şəkildə izlənməsi, ehtiyac olduqda dərman müalicəsinin seçilməsi və hamiləlik boyunca əlavə monitorinqin aparılması bir-birini tamamlayan qayğı komponentləridir.

Ən vacib məqamlardan biri isə budur: diabetlə hamiləlikdə “hamıya uyğun” bir plan yoxdur.

Diabetin tipi, qadının qan şəkərinə nəzarəti, istifadə etdiyi müalicə, hamiləliyin gedişi və əlavə risklər nəzərə alınaraq qayğı planı fərdiləşdirilməlidir. Fərdiləşdirilmiş və multidissiplinar yanaşma bu prosesin mühüm hissəsidir.

Diabetlə hamiləlik daha çox nəzarət tələb edə bilər. Lakin düzgün məlumat, uyğun tibbi nəzarət və fərdiləşdirilmiş qayğı bu prosesin əsas hissələridir.

!Qeyd

Bu material orijinal “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of the original work “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.

Hamiləlik dövründə diabet: Hər gələcək ananın bilməli olduğu vacib məqamlar (I hissə)

Hamiləlik qadın həyatının ən həssas dövrlərindən biridir. Bu müddətdə ananın sağlamlığında baş verən dəyişikliklər yalnız onun özünə deyil, inkişaf edən körpəyə də təsir göstərir. Bu səbəbdən hamiləlik zamanı diabet xüsusi diqqət tələb edən sağlamlıq problemlərindən biridir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) məlumatına görə, hər il təxminən hər 6 doğuşdan 1-i hamiləlik zamanı diabetdən təsirlənir. Bu isə milyonlarla qadının və ailənin bu vəziyyətlə qarşılaşdığını göstərir.

Hamiləlik zamanı diabet nədir?

Hamiləlik zamanı diabet dedikdə iki fərqli vəziyyət nəzərdə tutulur.

Birincisi, qadında hamiləlikdən əvvəl mövcud olan 1-ci tip və ya 2-ci tip diabetdir. Bu halda qadın artıq diabet diaqnozu ilə hamiləliyə başlayır və hamiləlik boyunca qan şəkərinin daha diqqətlə izlənməsi vacib olur.

İkincisi isə gestasion diabetdir (GDM). Bu zaman qan şəkərinin yüksəlməsi ilk dəfə hamiləlik dövründə aşkar edilir. Gestasion diabet doğuşdan sonra çox vaxt aradan qalxsa da, bu qadınlarda sonrakı illərdə 2-ci tip diabetin inkişaf riski artır. WHO bildirir ki, gestasion diabet keçirmiş qadınlarda doğuşdan sonrakı 28 il ərzində 2-ci tip diabetin inkişaf riski 70 faizə qədər yüksələ bilər.

Niyə hamiləlik zamanı diabetə xüsusi nəzarət lazımdır?

Hamiləlik dövründə orqanizmdə baş verən hormonal dəyişikliklər qan şəkərinin idarə olunmasını çətinləşdirə bilər. Xüsusilə 1-ci və 2-ci tip diabeti olan qadınlarda qan şəkərinə daha sıx nəzarət və müalicənin düzgün tənzimlənməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.

Qan şəkərinin normadan yüksək və ya qeyri-sabit olması həm ananın, həm də körpənin sağlamlığına təsir göstərə bilər. Buna görə də hamiləlik zamanı diabet adi dövrlə müqayisədə daha diqqətli izlənməli və idarə olunmalıdır.

Ana üçün mümkün risklər

WHO-nun tövsiyələrinə əsasən, hamiləlik zamanı diabet bəzi ağırlaşmaların riskini artıra bilər. Bunlara əsasən:

• preeklampsiya;
• hamiləlik zamanı yüksək qan təzyiqi ilə əlaqəli digər pozğunluqlar daxildir.

Bu riskləri azaltmaq üçün hamiləlik boyu müntəzəm tibbi nəzarət və qan şəkərinin düzgün idarə olunması vacibdir.

Körpə üçün mümkün risklər

Diabet inkişaf edən körpənin sağlamlığına da təsir göstərə bilər. WHO aşağıdakı risklərin arta biləcəyini bildirir:

• ölü doğuş;
• normadan böyük çəkili körpənin doğulması (makrosomiya);
• doğuşdan sonra aşağı qan şəkəri (hipoqlikemiya);
• qıcolmalar;
• doğuş zədələri;
• anadangəlmə inkişaf qüsurları.

Bundan əlavə, diabetlə ağırlaşmış hamiləlikdən doğulan uşaqlarda sonrakı həyat dövründə piylənmə, ürək-damar xəstəlikləri, 2-ci tip diabet, yüksək qan təzyiqi və digər metabolik problemlərin inkişaf riski də arta bilər.

Nəticə

Hamiləlik zamanı diabet ciddi yanaşma tələb etsə də, bu, sağlam hamiləliyin mümkün olmadığı anlamına gəlmir. Vaxtında diaqnoz, qan şəkərinə düzgün nəzarət və həkim tövsiyələrinə əməl etməklə həm ananın, həm də körpənin sağlamlığını qorumaq mümkündür.

!Qeyd

Bu material orijinal “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of the original work “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.

Diabetiniz varsa, siqareti tərgitmək niyə bu qədər vacibdir?

“Siqaret sağlamlığa zərərlidir” cümləsini demək olar ki, hamımız eşitmişik. Lakin çox az insan bilir ki, tütün istifadəsi diabetlə də birbaşa əlaqəlidir. Siqaret yalnız Tip 2 diabetin inkişaf riskini artırmır, həm də diabetlə yaşayan insanların qan şəkərini idarə etməsini çətinləşdirir və xəstəliyin ağırlaşmalarını sürətləndirə bilər.

Azərbaycanda siqaret istifadəsi hələ də geniş yayılıb. Son illərdə elektron siqaret və qəlyan da xüsusilə gənclər arasında populyarlaşıb. Bəzi insanlar bu məhsulların adi siqaretdən daha təhlükəsiz olduğunu düşünsələr də, mövcud elmi sübutlar bunun doğru olmadığını göstərir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) məlumatına görə, siqaret çəkən insanlarda Tip 2 diabetin inkişaf riski siqaret çəkməyənlərlə müqayisədə 30–40% daha yüksəkdir.

Siqaret diabetə necə təsir edir?

Tütün tüstüsünün tərkibində minlərlə kimyəvi maddə var. Onlardan biri olan nikotin orqanizmdə insulinin təsirini zəiflədə və insulin müqavimətini artıra bilər. Nəticədə qlükoza hüceyrələrə daha çətin daxil olur, qanda şəkərin səviyyəsi yüksəlir və mədəaltı vəzi daha çox işləməyə məcbur qalır. Bu vəziyyət həm Tip 2 diabetin yaranmasına, həm də mövcud diabetin idarə olunmasının çətinləşməsinə səbəb ola bilər.

Araşdırmalar göstərir ki, hətta az miqdarda siqaret istifadəsi belə qlükoza mübadiləsinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də “gündə cəmi bir neçə siqaret çəkirəm” düşüncəsi təhlükəsiz hesab edilmir.

Diabet ağırlaşmaları niyə artır?

Diabet uzun müddət yaxşı idarə olunmadıqda qan damarları və sinirlər zədələnə bilər. Siqaret isə bu prosesi daha da sürətləndirir. Nəticədə ürək-damar xəstəlikləri, böyrək zədələnməsi, görmə problemləri və ayaqlarda yaranan ağırlaşmaların riski artır.

Xüsusilə ürək və damar sistemi üçün risk böyükdür. Diabeti olan insanlarda infarkt və insult ehtimalı onsuz da yüksək olduğu halda, siqaret bu riski daha da artırır. Eyni zamanda böyrəklərin fəaliyyətinin zəifləməsi, diabetik retinopatiya nəticəsində görmənin pisləşməsi və ayaqlarda qan dövranının pozulması kimi problemlər də daha tez inkişaf edə bilər. Yaraların gec sağalması və infeksiya riskinin artması isə diabetli insanların gündəlik həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərir.

Passiv siqaret, elektron siqaret və qəlyan təhlükəsizdirmi?

Bir çox insan yalnız siqaret çəkənlərin risk altında olduğunu düşünür. Halbuki passiv siqaret tüstüsü də sağlamlıq üçün təhlükəlidir. WHO bildirir ki, siqaret tüstüsündə 7000-dən çox kimyəvi maddə mövcuddur və onların yüzlərlə insan sağlamlığı üçün zərərlidir. Araşdırmalar göstərir ki, passiv siqaret tüstüsünə məruz qalmaq da Tip 2 diabet riskini artıra və diabetlə bağlı bəzi ağırlaşmaların inkişafına səbəb ola bilər.

Bu məsələ ailələr üçün də vacibdir. Əgər evdə diabetlə yaşayan biri varsa, onun yanında siqaret çəkməmək sağlamlığını qorumaq üçün mühüm addımdır.

Son illərdə elektron siqaret və qəlyan da geniş yayılıb. Azərbaycanda qəlyan bəzən “sudan keçdiyi üçün zərəri azdır” kimi yanlış fikirlərlə istifadə olunur. Lakin hazırkı elmi sübutlar elektron siqaretlərin və qızdırılan tütün məhsullarının da qlükoza mübadiləsinə mənfi təsir göstərə və Tip 2 diabet riskini artıra biləcəyini göstərir. Buna görə də diabetlə yaşayan insanlar üçün ən təhlükəsiz seçim bütün tütün məhsullarından uzaq durmaqdır.

Siqareti tərgitmək sağlamlığınıza nə qazandırır?

Siqaretdən imtina etmək istənilən yaşda sağlamlıq üçün faydalıdır. WHO-nun məlumatına görə, siqareti tərgitmək Tip 2 diabetin inkişaf riskini azaldır, ürək-damar xəstəlikləri və digər ağırlaşmaların ehtimalını aşağı salır. Eyni zamanda qan şəkərinin idarə olunmasına müsbət təsir göstərə və uzunmüddətli sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdıra bilər.

Bəzi insanlar siqareti tərgitdikdən sonra çəki artacağından narahat olur. Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, düzgün qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik və həkim nəzarəti ilə bu vəziyyəti idarə etmək mümkündür. Əgər siqareti tərgitməkdə çətinlik çəkirsinizsə, bunu tək etməyə çalışmayın. Həkim və ya digər mütəxəssislərin dəstəyi bu prosesi daha uğurlu edə bilər.

Nəticə

Diabetlə yaşamaq yalnız dərman qəbul etməkdən ibarət deyil. Gündəlik seçimləriniz də sağlamlığınıza birbaşa təsir göstərir. Siqaret və digər tütün məhsullarından uzaq durmaq qan şəkərinin daha yaxşı idarə olunmasına, ürək, böyrək, göz və ayaq ağırlaşmalarının riskinin azalmasına kömək edə bilər.

Bəlkə də siqareti tərgitmək asan deyil. Ancaq bu gün atacağınız bu qərar gələcəkdə sağlamlığınızı qorumaq üçün verəcəyiniz ən dəyərli qərarlardan biri ola bilər.

!Qeyd

Bu material orijinal “Tobacco and Diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2023 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of the original work “Tobacco and Diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2023. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by WHO. WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original edition shall be the binding and authentic edition.

Tip 2 diabetin idarə olunması dedikdə bir çox insanın ağlına ilk olaraq dərmanlar, insulin və ya qidalanma gəlir. Halbuki müalicənin vacib hissələrindən biri də gündəlik hərəkətdir. Fiziki aktivlik yalnız çəkiyə nəzarət etməyə kömək etmir, eyni zamanda qan şəkərinin tənzimlənməsində, ürək-damar sağlamlığının qorunmasında və ümumi həyat keyfiyyətinin yaxşılaşmasında mühüm rol oynayır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) tövsiyələrinə görə, müntəzəm fiziki aktivlik tip 2 diabetlə yaşayan insanların sağlamlığını qorumağa, xəstəliyin ağırlaşma riskini azaltmağa və gündəlik həyatlarını daha rahat davam etdirmələrinə kömək edə bilər. Bunun əksinə olaraq, uzun müddət hərəkətsiz qalmaq sağlamlıq üçün əlavə risklər yaradır. Buna görə də fiziki aktivlik diabetin idarə olunmasının ayrılmaz hissəsi hesab olunur.

Fiziki aktivlik niyə bu qədər vacibdir?

Hərəkət etdiyimiz zaman əzələlər enerji mənbəyi kimi qlükozadan istifadə edir. Bu proses nəticəsində orqanizm qandakı şəkəri daha səmərəli istifadə etməyə başlayır və insulinə həssaslıq artır. Nəticədə qan şəkərinin idarə olunması asanlaşır.

Bununla yanaşı, fiziki aktivliyin faydaları yalnız qan şəkəri ilə məhdudlaşmır. Araşdırmalar göstərir ki, müntəzəm hərəkət:

• HbA1c göstəricisinin yaxşılaşmasına;
• qan təzyiqinin azalmasına;
• bədən kütlə indeksinin (BMI) yaxşılaşmasına;
• qanda piy göstəricilərinin normallaşmasına;
• ürək-damar xəstəlikləri riskinin azalmasına kömək edə bilər.

WHO-nun əsaslandığı elmi araşdırmalarda həm aerob məşqlərin, həm də güc məşqlərinin bu göstəricilər üzərində müsbət təsir göstərdiyi qeyd olunur. Xüsusilə intervallı aerob məşqlərin HbA1c səviyyəsini orta hesabla 0,83% azaltması müşahidə edilib ki, bu da diabetin uzunmüddətli idarə olunması baxımından əhəmiyyətli nəticə hesab olunur.

Hərəkətsizlik də ayrıca risk faktorudur

Bir çox insan düşünür ki, gün ərzində bir dəfə idman etməsi kifayətdir. Lakin müasir həyat tərzi göstərir ki, günün böyük hissəsini oturaraq keçirmək sağlamlıq üçün ayrıca risk yaradır.

Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq ürək-damar xəstəlikləri, bəzi xərçəng növləri və ümumi ölüm riskinin artması ilə əlaqələndirilir. Bu səbəbdən WHO yalnız fiziki aktiv olmağı deyil, eyni zamanda oturaq həyat tərzini azaltmağı da tövsiyə edir.

Yaxşı xəbər isə budur ki, bunun üçün mütləq intensiv məşq etmək lazım deyil. Gün ərzində ayağa qalxmaq, qısa məsafələri piyada getmək, pilləkənlərdən istifadə etmək və ya yüngül hərəkətlər etmək belə uzun müddət hərəkətsiz qalmağın mənfi təsirlərini azaltmağa kömək edə bilər.

Fiziki aktivlik yalnız bədənə deyil, ruh halına da təsir edir

Diabet yalnız fiziki deyil, psixoloji baxımdan da insanın həyatına təsir göstərən bir vəziyyətdir. Qan şəkərinə nəzarət etmək, qidalanmanı planlaşdırmaq və gündəlik qərarlar vermək bəzən emosional yorğunluğa səbəb ola bilər.

Müntəzəm fiziki aktivlik isə bu baxımdan da mühüm üstünlüklər təqdim edir. WHO bildirir ki, hərəkət depressiya və narahatlıq əlamətlərinin azalmasına, düşünmə qabiliyyətinin yaxşılaşmasına, yuxu keyfiyyətinin artmasına və ümumi rifah hissinin güclənməsinə kömək edə bilər.

Bu səbəbdən fiziki aktivliyi yalnız “idman etmək” kimi deyil, həm də öz psixi sağlamlığımıza qoyulan investisiya kimi qiymətləndirmək olar.

WHO nə qədər fiziki aktivlik tövsiyə edir?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tip 2 diabetlə yaşayan böyüklərə həftə ərzində aşağıdakı fiziki aktivliyi tövsiyə edir:

• 150–300 dəqiqə orta intensivlikli aerob fiziki aktivlik; və ya
• 75–150 dəqiqə yüksək intensivlikli aerob fiziki aktivlik; və ya
• bu iki aktivliyin uyğun kombinasiyası.

Bundan əlavə, həftədə ən azı iki gün əsas əzələ qruplarını işlədən güc məşqlərinin edilməsi də tövsiyə olunur.

Yaşlı insanlar üçün isə balansı, koordinasiyanı və əzələ gücünü inkişaf etdirən hərəkətlərin həftədə üç və ya daha çox gün yerinə yetirilməsi yıxılma riskinin azalmasına və gündəlik fəaliyyət qabiliyyətinin qorunmasına kömək edə bilər.

WHO qeyd edir ki, imkan daxilində tövsiyə olunan minimum səviyyədən də artıq fiziki aktiv olmaq əlavə sağlamlıq faydaları təmin edə bilər.

Başlamaq üçün idman zalına ehtiyac yoxdur

Fiziki aktivlik dedikdə bir çox insanın ağlına ilk olaraq idman zalı gəlir. Halbuki hərəkət gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilə bilər.

Məsələn:

• piyada gəzmək;
• velosiped sürmək;
• pilləkənlərdən istifadə etmək;
• ev və bağ işləri görmək;
• sevdiyiniz musiqi ilə rəqs etmək;
• dostlar və ailə üzvləri ilə birlikdə gəzintiyə çıxmaq.

Əsas məqsəd mükəmməl proqram qurmaq deyil, davamlı hərəkət vərdişi formalaşdırmaqdır.

Əgər uzun müddətdir aktiv həyat tərzi keçirmirsinizsə, kiçik addımlarla başlamaq daha doğru seçimdir. Qısa gəzintilər, gündəlik hərəkət müddətini tədricən artırmaq və öz imkanlarınıza uyğun fəaliyyət seçmək uzunmüddətli uğurun əsasını təşkil edir.

Nəticə

Tip 2 diabetin idarə olunması yalnız dərman qəbulundan ibarət deyil. Gündəlik hərəkət də müalicənin vacib hissəsidir. Müntəzəm fiziki aktivlik qan şəkərinin idarə olunmasına, ürək və damar sağlamlığının qorunmasına, psixi rifahın yaxşılaşmasına və həyat keyfiyyətinin artırılmasına töhfə verir.

Ən vacibi isə odur ki, hərəkətə başlamaq üçün böyük dəyişikliklər etməyə ehtiyac yoxdur. Kiçik addımlarla başlanan fiziki aktivlik zamanla davamlı vərdişə çevrilə və sağlamlığınız üçün əhəmiyyətli fərq yarada bilər.

!Qeyd

Bu orijinal materialın uyğunlaşdırmasıdır. “Physical Activity and Sedentary Behaviour: A Brief to Support People Living with Type 2 Diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2022. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

—

This is an adaptation of an original work “Physical Activity and Sedentary Behaviour: A Brief to Support People Living with Type 2 Diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2022. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by WHO. WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original edition shall be the binding and authentic edition.

Yay aylarında temperatur yüksəldikcə insulin istifadə edən insanların ən çox verdiyi suallardan biri belə olur: “İnsulin istidə xarab olurmu?”

Bəzən uzun yol səfərləri, çimərliyə getmək, avtomobildə qalmaq və ya elektrik enerjisinin kəsilməsi insanlarda narahatlıq yarada bilər. Çünki insulinin düzgün saxlanılması onun təsirini qorumaq üçün vacibdir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) 2024-cü ildə yayımladığı “Thermostability of Human Insulin” sənədi bu mövzuya dair mövcud elmi məlumatları bir araya gətirərək insulinin temperatura davamlılığı haqqında vacib məqamları izah edir.

İnsulin niyə düzgün saxlanmalıdır?

İnsulin zülal tərkibli dərmandır. Digər bir çox bioloji preparatlar kimi, temperaturun təsiri altında tərkibində dəyişiklik baş verə bilər.

Bu səbəbdən insulinin istehsalçı tərəfindən göstərilən saxlanma qaydalarına əməl etmək vacibdir. Düzgün saxlanmadıqda preparatın təsiri zəifləyə və qan şəkərinin idarə olunmasına mənfi təsir göstərə bilər.

Lakin bu, o demək deyil ki, insulin soyuducudan qısa müddət çıxarıldıqda dərhal istifadəyə yararsız olur.

İdeal saxlanma temperaturu hansıdır?

WHO-nun istinad etdiyi tövsiyələrə əsasən, açılmamış insulin adətən 2°C ilə 8°C arasında, yəni soyuducuda saxlanılmalıdır.

Bu temperatur aralığı insulinin keyfiyyətini qorumaq üçün ən uyğun şərait hesab olunur.

Bununla yanaşı, insulinin donmasına da yol vermək olmaz. Donmuş insulin istifadə edilməməlidir, çünki aşağı temperatur onun strukturuna zərər verə bilər.

Bəs istifadə olunan insulin?

İnsanların tez-tez verdiyi başqa bir sual da budur: “İstifadə etdiyim insulin qələmini hər dəfə soyuducuya qoymalıyam?”

WHO sənədində qeyd olunur ki, istifadə olunan insulin istehsalçının göstərişlərinə uyğun olaraq müəyyən müddət ərzində otaq temperaturunda saxlanıla bilər. Bu həm istifadəni rahatlaşdırır, həm də inyeksiya zamanı soyuq insulin səbəbindən yaranan narahatlığı azalda bilər.

Lakin bu, insulinin yüksək temperatura məruz qala biləcəyi anlamına gəlmir. Otaq temperaturu ilə birbaşa günəş altında və ya qızmış avtomobildə qalmaq eyni vəziyyət deyil.

İsti hava insulinə necə təsir edə bilər?

Yay aylarında avtomobilin salonunda və ya birbaşa günəş şüaları altında temperatur çox qısa müddətdə təhlükəli səviyyəyə yüksələ bilər. Belə şəraitdə insulin yüksək temperatura məruz qalarsa, onun təsir gücü zamanla azala bilər. Bu səbəbdən insulin:

• birbaşa günəş işığında saxlanılmamalıdır;
• qızmış avtomobildə buraxılmamalıdır;
• istilik mənbələrinin yaxınlığında yerləşdirilməməlidir.

Xüsusilə yay aylarında insulin daşıyarkən temperaturun nəzarətdə saxlanılması vacibdir.

WHO araşdırmaları nə göstərir?

WHO sənədində müxtəlif elmi tədqiqatların nəticələri müqayisə olunub.

Bu araşdırmalar göstərir ki, müəyyən şəraitdə insan insulini qısa müddətli temperatur dəyişikliklərinə düşünüldüyündən daha davamlı ola bilər.

Məsələn, bəzi tədqiqatlarda insan insulininin 25°C-də altı aya, 37°C-də isə iki aya qədər klinik baxımdan əhəmiyyətli təsir itkisi göstərmədiyi müşahidə olunub.

Lakin WHO bu nəticələrin insulinin istənilən temperaturda saxlanıla biləcəyi kimi başa düşülməməli olduğunu vurğulayır.

Əksinə, bu məlumatlar temperatur dəyişikliklərinə dair elmi sübutları ümumiləşdirir və insulinin yenə də istehsalçının tövsiyələrinə uyğun saxlanmasının vacibliyini xatırladır.

Yay aylarında nələrə diqqət etmək lazımdır?

İnsulin istifadə edən insanlar üçün bəzi sadə qaydalara əməl etmək preparatın keyfiyyətini qorumağa kömək edə bilər:

• İnsulini birbaşa günəş altında saxlamayın.
• Uzun müddət qızmış avtomobildə buraxmayın.
• Səyahət zamanı insulin üçün uyğun daşıma şəraitindən istifadə edin.
• İnsulini dondurmayın.
• Hər zaman istehsalçının saxlanma təlimatına əməl edin.

Bu kiçik tədbirlər insulinin təsirinin qorunmasına kömək edə bilər.

İnsulinin düzgün saxlanılması diabetin idarə olunmasının vacib hissəsidir. Yay aylarında havanın isti olması əlavə diqqət tələb etsə də, bu, hər temperatur dəyişikliyinin insulinin dərhal yararsız olması demək deyil.

WHO-nun 2024-cü il sənədi göstərir ki, insulinin temperatura davamlılığı ilə bağlı mövcud elmi sübutlar insanların düşündüyündən daha mürəkkəbdir. Bununla belə, ən təhlükəsiz yanaşma insulinin istehsalçının tövsiyə etdiyi şəraitdə saxlanılması və həddindən artıq isti və ya soyuq mühitdən qorunmasıdır.

Düzgün saxlanılan insulin öz təsirini daha yaxşı qoruyur və diabetin təhlükəsiz idarə olunmasına töhfə verir.

!Qeyd

Bu orijinal materialın uyğunlaşdırmasıdır. “Thermostability of human insulin.” Geneva: World Health Organization (WHO), 2024. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur. 

–

This is an adaptation of an original work “Thermostability of human insulin.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2024. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by WHO. WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original edition shall be the binding and authentic edition. 

Diabet haqqında danışanda çox vaxt ilk ağla gələn insulin, dərmanlar və ya qidalanma olur. Amma diabetlə yaşamağın gündəlik idarə olunmasının başqa bir tərəfi də var: bunun maliyyə yükü.

Qlükometr, test zolaqları, lansetlər və HbA1c analizi diabetin idarə olunmasında istifadə olunan əsas vasitələrdəndir. Bu vasitələrin qiyməti isə diabetlə yaşayan insan üçün sadəcə bir alış-veriş məsələsi deyil. Çünki diabetin idarə olunması bir dəfəlik xərc deyil, davamlı prosesdir.

Qlükometrin qiyməti əsas məsələdir?

İlk baxışda qlükometrin qiyməti ən böyük xərc kimi görünə bilər. WHO-nun 2025-ci il hesabatında qlükometrlərin qiymətinin bazara və məhsula görə ciddi şəkildə dəyişdiyi göstərilir. Hesabatda 2023-cü il məlumatları üzrə qlükometrlərin median qiyməti təxminən 25–31 ABŞ dolları (42,50–52,70 AZN)  aralığında olub.

Amma burada vacib bir məqam var: qlükometr adətən bir dəfə alınan cihazdır. Əsas maliyyə yükü isə cihazın istifadəsi davam etdikcə ortaya çıxa bilər.

Əsl xərc test zolaqları ola bilər

Qlükometrin işləməsi üçün test zolaqları lazımdır. WHO hesabatına görə, müxtəlif bazarlarda bir test zolağının qiyməti 0,06–1,26 ABŞ dolları (təxminən 0,10–2,14 AZN) arasında dəyişib. 

İlk baxışda bir test zolağının qiyməti kiçik görünə bilər. Amma diabetlə yaşayan insanın gündə bir neçə dəfə qan şəkərini ölçməsi lazım gəldikdə, bu məbləğ ay ərzində toplanır.

Məsələn, bir test zolağının qiymətini 0,29 ABŞ dolları (təxminən 0,49 AZN)  kimi hesablasaq və gündə 3 dəfə ölçüm aparılsa, ay ərzində yalnız test zolaqlarına təxminən 27 dollar (46 AZN)  xərclənə bilər.

Bir il ərzində bu rəqəm 300 dollardan (510 AZN-dən)  çox ola bilər.

Yəni bəzən diabetlə bağlı əsas maliyyə yükü qlükometrin öz qiymətində deyil, hər gün yenidən alınmalı olan vasitələrdə gizlənir.

“Ucuz” həmişə əlçatan demək deyil

Bir məhsulun qiymətini yalnız dollarla və ya manatla qiymətləndirmək kifayət deyil. Əsas sual budur: bu məbləğ insanın gəliri ilə müqayisədə nə qədər böyükdür?

WHO-nun hesabatında tibbi vasitələrin əlçatanlığını qiymətləndirmək üçün onların qiyməti gündəlik əməkhaqqı ilə müqayisə olunur. Hesabatın nəticələri göstərir ki, bəzi diabet vasitələri, xüsusilə test zolaqları və HbA1c analizi, bir çox insan üçün əhəmiyyətli maliyyə yükü yarada bilər.

Bu, diabetlə yaşayan insanın ölçməni gecikdirməsinə, analizləri daha az etdirməsinə və ya bəzi vasitələrdən lazım olduğundan daha az istifadə etməsinə səbəb ola bilər.

Burada vacib bir sual yaranır: “Müalicə üçün lazım olan vasitə mövcuddur, amma insan onu davamlı şəkildə ala bilmirsə, bu vasitə həqiqətən əlçatandırmı?”

Diabetin idarə olunması təkcə tibbi məsələ deyil

Diabetin idarə olunması üçün dərmanlar və insulin vacibdir. Lakin müalicənin gedişatını izləmək üçün ölçmələr və analizlər də lazımdır.

Bir insan qlükometr ala bilər. Amma test zolaqları olmadan bu cihazın istifadəsi mümkün deyil. Eyni şəkildə, HbA1c analizi diabetin uzunmüddətli nəzarəti haqqında mühüm məlumat verir, lakin onun qiyməti də insanın bu müayinədən nə qədər tez-tez yararlana biləcəyinə təsir göstərə bilər.

Bəzən “Bu məhsul o qədər də bahalı deyil” deyirik. Amma diabetlə yaşayan insan üçün əsas sual çox vaxt bu olmur.

Əsas sual “Mən bunu bir dəfə ala bilərəmmi?” yox, “Mən bunu hər ay davamlı şəkildə qarşılaya bilərəmmi?” olmalıdır.

Çünki diabetin idarə olunması bir günlük xərc deyil. Bu, uzunmüddətli bir prosesdir. Və bu prosesdə qiymət, əlçatanlıq və tibbi ehtiyac bir-birindən ayrı düşünülə bilməz.

!Qeyd

Bu orijinal materialın uyğunlaşdırmasıdır. “Availability, price and affordability of health technologies for the management of diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO), 2025. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.

——

This is an adaptation of an original work “Availability, price and affordability of health technologies for the management of diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by WHO. WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original edition shall be the binding and authentic edition.