Tip 2 diabet: Diaqnozdan gündəlik nəzarətə qədər nələri bilməliyik?
Tip 2 diabet haqqında çox danışılır. Amma diabet diaqnozu qoyulduqdan sonra nələrin baş verdiyi, qan şəkərinin niyə mütəmadi izlənməli olduğu və diabetin bədənin digər orqanlarına necə təsir edə bildiyi hər zaman kifayət qədər aydın olmur.
Tip 2 diabet nədir?
Diabet qanda qlükozanın, yəni qan şəkərinin normadan yüksək olması ilə xarakterizə olunan bir qrup xəstəlikdir. Bunun əsas səbəblərindən biri insulin hormonunun kifayət qədər ifraz olunmaması və ya orqanizmin insulinə əvvəlki kimi yaxşı cavab verməməsidir.
Tip 2 diabet diabetin ən geniş yayılmış formasıdır. WHO-nun sənədinə görə, artıq çəki və piylənmə, fiziki aktivliyin az olması, yaş, birinci dərəcəli qohumlarda diabetin olması, əvvəllər gestasion diabet keçirmək və ürək-damar xəstəlikləri tip 2 diabet üçün risk faktorları arasında yer alır.
Lakin burada vacib bir məqam var: tip 2 diabet yalnız artıq çəkisi olan insanlarda yaranmır. Sənəddə qeyd olunur ki, bəzi insanlarda, xüsusilə də bəzi Asiya ölkələrində, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yaşayan daha arıq insanlarda da insulin ifraz edən beta hüceyrələrinin funksiyasının pozulması əhəmiyyətli rol oynaya bilər.
Bəzən diabet heç bir əlamət verməyə bilər
Tip 2 diabetin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun uzun müddət hiss olunmadan davam edə bilməsidir.
WHO sənədində qeyd olunur ki, ölkədən asılı olaraq tip 2 diabet hallarının təxminən 30–80%-i diaqnoz qoyulmamış ola bilər.
Bunun səbəblərindən biri qanda şəkərin yüksəlməsinin çox vaxt tədricən baş verməsidir. İnsan özündə ciddi dəyişiklik hiss etməyə bilər. Lakin bu müddət ərzində yüksək qan şəkəri orqanizmə təsir göstərməyə davam edə bilər.
Diabet zamanı müşahidə oluna bilən əlamətlərə:
- çox susamaq;
- tez-tez sidiyə getmək;
- görmənin bulanıqlaşması;
- yorğunluq;
- səbəbsiz çəki itkisi
daxildir.
Ancaq əlamətlərin olmaması diabetin olmadığı anlamına gəlmir. Buna görə diaqnostik testlər mühüm rol oynayır.
Diabet diaqnozu necə qoyulur?
WHO sənədinə əsasən, diabetin diaqnozu əsasən qan plazmasındakı qlükoza səviyyəsi və ya HbA1c göstəricisi əsasında müəyyən edilir.
Əsas diaqnostik hədlər belədir:
- Acqarına qan şəkəri: ≥7,0 mmol/L (126 mg/dL)
- Qlükoza yüklənməsindən 2 saat sonra: ≥11,1 mmol/L (200 mg/dL)
- Təsadüfi qan şəkəri: ≥11,1 mmol/L (200 mg/dL) — simptomların mövcudluğunda
- HbA1c: ≥6,5% (48 mmol/mol)
Acqarına ölçüm üçün gecə ərzində 8–14 saatlıq aclıq tələb olunur.
Əgər insanın heç bir simptomu yoxdursa, diaqnozu təsdiqləmək üçün testin sonrakı bir gündə, mümkün qədər eyni testlə təkrar edilməsi tövsiyə olunur.
Bəs HbA1c nədir?
HbA1c-ni sadə şəkildə desək, son bir neçə həftə ərzində qan şəkərinin necə olduğunu göstərən göstərici kimi düşünə bilərik.
WHO sənədinə görə, HbA1c əvvəlki 8–12 həftə ərzində orta qan şəkəri səviyyəsi haqqında məlumat verir. Onun üstünlüklərindən biri testdən əvvəl ac qalmağın tələb olunmamasıdır.
Lakin HbA1c hər vəziyyətdə tam dəqiq nəticə verməyə bilər. Məsələn, bəzi qan xəstəlikləri, böyrək çatışmazlığı və qırmızı qan hüceyrələrinin sürətli şəkildə yenilənməsinə səbəb olan vəziyyətlər nəticəyə təsir göstərə bilər.
Tip 2 diabetin idarə olunması yalnız dərmandan ibarət deyil
Tip 2 diabet zamanla irəliləyə bilən xəstəlikdir. WHO sənədində insulin ifrazının zaman keçdikcə azala biləcəyi və bəzi insanlarda müalicənin mərhələli şəkildə gücləndirilməsinə ehtiyac yarana biləcəyi qeyd olunur.
Amma diabetin idarə olunmasının əsası yalnız dərman müalicəsi deyil.
Sağlam qidalanma və müntəzəm fiziki aktivlik əsas addımlardandır.
WHO tip 2 diabetlə yaşayan insanlara ümumi sağlam qidalanma prinsiplərinə uyğun balanslı qidalanmağı tövsiyə edir. Artıq çəkisi olan insanlara isə qida qəbulunu və ümumi kalori miqdarını azaltmaqla çəki vermək tövsiyə oluna bilər.
Fiziki aktivlik də mühüm rol oynayır. Sənəddə əksər böyüklər üçün həftədə ən azı 150 dəqiqə orta və ya yüksək intensivlikli aerob fiziki aktivlik, bunun isə ən azı 3 günə bölünməsi tövsiyə edilir. Məsələn, insanın fiziki imkanlarına uyğun müntəzəm gəzinti belə başlanğıc üçün uyğun seçim ola bilər.
Bundan əlavə, tütün istifadəsindən və alkoqoldan zərərli istifadədən uzaq durmaq da tövsiyələr arasındadır.
Dərman müalicəsi necə dəyişə bilər?
Əgər yalnız qidalanma və fiziki aktivlik qan şəkərini arzu olunan səviyyədə saxlamaq üçün kifayət etmirsə, dərman müalicəsinə ehtiyac yarana bilər.
WHO sənədində metformin bu vəziyyətdə ilkin müalicə seçimlərindən biri kimi göstərilir. Metformin çəki artımına və hipoqlikemiyaya səbəb olmaması ilə fərqlənir.
Metformin uyğun olmadıqda və ya qəbul edilə bilmədikdə, ikinci nəsil sulfonilurea preparatlarından, xüsusilə gliclaziddən, istifadə edilə bilər. Bu qrup dərmanların isə çəki artımı və hipoqlikemiya riski yarada biləcəyi qeyd olunur.
Əgər bu müalicələrə baxmayaraq qan şəkərinə nəzarət kifayət qədər yaxşı deyilsə, müalicə daha da gücləndirilə və bəzi hallarda insulin müalicəsinə keçilə bilər.
Burada vacib məqam: dərmanların seçimi və dozası fərdi vəziyyətə uyğun olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.
“Qan şəkərim normaya yaxındır, deməli hər şey qaydasındadır”?
Qan şəkərinə nəzarətin məqsədi yalnız bir ölçmədə yaxşı nəticə görmək deyil.
WHO sənədinə görə, insanların əksəriyyəti üçün HbA1c hədəfi 7,0% ətrafında ola bilər. Lakin bu hədəf hər kəs üçün eyni olmaya bilər. Tez-tez və ağır hipoqlikemiya yaşayan, ciddi fəsadları və ya digər ağır xəstəlikləri olan insanlarda daha yumşaq hədəflər seçilə bilər.
Yəni diabetin idarə olunmasında “hamı üçün eyni rəqəm” yanaşması doğru deyil.
Qan şəkərinin həddindən artıq düşməsi də təhlükəlidir
Diabet haqqında danışarkən çox vaxt yüksək qan şəkərinə diqqət yetiririk. Halbuki qan şəkərinin həddindən artıq aşağı düşməsi — hipoqlikemiya — də ciddi vəziyyət yarada bilər.
WHO sənədində hipoqlikemiya çox vaxt 3,9 mmol/L (70 mg/dL) və ya daha aşağı qan şəkəri kimi müəyyən edilir.
Əlamətlərə:
- aclıq;
- baş ağrısı;
- əsəbilik və narahatlıq;
- ürəkdöyünmə;
- tərləmə;
- titrəmə;
- danışmaqda çətinlik;
- çaşqınlıq
daxil ola bilər.
Ağır hipoqlikemiya huşun itirilməsinə, qıcolmalara və komaya səbəb ola bilər.
Xüsusilə insulin və bəzi şəkərsalıcı dərmanlardan istifadə edən insanlarda bu riskə diqqət etmək vacibdir. Yeməyi ötürmək, adi haldan daha intensiv fiziki aktivlik və alkoqol qəbulu hipoqlikemiyaya səbəb ola bilən amillər arasında göstərilir.
Diabet yalnız qan şəkərinə təsir etmir
Uzun müddət yüksək qan şəkəri müxtəlif orqan və sistemlərə zərər verə bilər. WHO sənədində diabetin gözlər, böyrəklər, sinirlər, ayaqlar, ürək və damarlar üçün yaratdığı risklərə xüsusi diqqət yetirilir.
Məsələn, diabetik retinopatiya görmə itkisinə səbəb ola bilən göz fəsadlarından biridir. Üstəlik, görmə ilə bağlı təhlükəli dəyişikliklər ilkin mərhələdə heç bir əlamət verməyə bilər. Buna görə tip 2 diabet diaqnozu qoyulduqda göz müayinəsinin aparılması və daha sonra mütəmadi təkrarlanması tövsiyə olunur.
Böyrəklərlə bağlı problemlər də uzun müddət səssiz qala bilər. WHO tip 2 diabetlə yaşayan insanların böyrək xəstəliyi baxımından ildə bir dəfə yoxlanılmasını tövsiyə edir. Bu yoxlamada sidikdə albumin/kreatinin nisbəti və ya böyrəklərin filtrasiya funksiyasını göstərən eGFR istifadə oluna bilər.
Sinir zədələnməsi də diabetin fəsadlarından biridir. Ayaqlarda keyimə, yanma, iynələnmə və ağrı kimi hisslər yarana bilər. Bəzən isə sinir zədələnməsi heç bir simptom olmadan da mövcud ola bilər.
Ayaqlarınızı da unutmayın
Diabetlə yaşayan insanlar üçün ayaq sağlamlığı xüsusi diqqət tələb edir.
Sinir zədələnməsi ayaqlarda qoruyucu hissiyyatı azalda bilər. Bu zaman insan ayağına dəyən kiçik bir daş, uyğun olmayan ayaqqabının yaratdığı sürtünmə və ya kiçik yara kimi problemləri hiss etməyə bilər. Qan dövranı da zəifləyibsə, yaranın sağalması daha çətin ola bilər.
WHO-nun sənədində diabetlə yaşayan insanlara ayaqlarını hər gün yoxlamaq, kəsik, qabarcıq, qızartı, şişkinlik və dırnaq problemlərinə diqqət etmək tövsiyə olunur.
Həmçinin:
- ayaqyalın gəzməmək;
- ayaqqabını geyinməzdən əvvəl içini yoxlamaq;
- ayaqları çox isti suya salmamaq;
- quru dərini nəmləndirmək, amma barmaqların arasına nəmləndirici çəkməmək;
- dırnaqları düz kəsmək;
- kallus və qarğıdalıları özbaşına müalicə etməmək
vacibdir.
Diabetlə yaşamaq yalnız qan şəkərini ölçməkdən ibarət deyil. Müntəzəm nəzarət, sağlam qidalanma, fiziki aktivlik, müalicəyə uyğunluq və fəsadların vaxtında aşkarlanması birlikdə diabetin idarə olunmasının əsasını təşkil edir.
Ən önəmlisi isə diabetin səssiz gedə bilən tərəfini unutmamaqdır. Özünü yaxşı hiss etmək həmişə hər şeyin qaydasında olduğu anlamına gəlmir. Buna görə müntəzəm müayinələr və həkim nəzarəti diabetlə sağlam və aktiv həyatın vacib hissəsidir.
!Qeyd
Bu material orijinal “HEARTS-D: diagnosis and management of type 2 diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2020 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.
—
This is an adaptation of the original work “HEARTS-D: diagnosis and management of type 2 diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2020. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.