Hamiləlik dövründə diabet: Hər gələcək ananın bilməli olduğu vacib məqamlar — II hissə
Hamiləlik dövründə diabetlə yaşamaq yalnız qan şəkərini ölçməkdən ibarət deyil. Qidalanma, fiziki aktivlik, çəki artımı, qan şəkərinin izlənməsi, dərman müalicəsi və həm ana, həm də körpənin vəziyyətinin mütəmadi qiymətləndirilməsi bu prosesin vacib hissələridir.
Bəs hamiləlik zamanı diabeti idarə edərkən hansı məqamlara diqqət etmək lazımdır?
Qidalanma, fiziki aktivlik və çəki artımı
Hamiləlik zamanı diabet diaqnozu alan qadının ilk düşündüyü məsələlərdən biri qidalanma ola bilər. Lakin burada məqsəd hər kəs üçün eyni pəhrizi tətbiq etmək deyil.
Diabetlə yaşayan hamilə qadınlara qidalanma, fiziki aktivlik və çəki idarəetməsi ilə bağlı fərdiləşdirilmiş məsləhət verilməsi tövsiyə olunur. Bu məsləhətlər hamiləlik zamanı uyğun çəki artımını da nəzərə almalıdır.
Qidalanma ilə bağlı yanaşmada karbohidratların əsasən tam taxıllar, tərəvəzlər, meyvələr və paxlalılardan alınması, gündə ən azı 400 qram tərəvəz qəbul edilməsi və təbii liflə zəngin qidaların seçilməsi qeyd olunur. Həmçinin ümumi yağ qəbulunun məhdudlaşdırılması, doymamış yağlara üstünlük verilməsi və sərbəst şəkərlərin azaldılması tövsiyə edilir.
Fiziki aktivliklə bağlı isə hamiləlik boyunca müntəzəm hərəkətlilik, həftədə 150 dəqiqə orta intensivlikli aerob fəaliyyət, həmçinin əzələləri gücləndirən hərəkətlər və dartınma məşqləri qeyd olunur.
Bununla belə, qidalanma və fiziki aktivlik planı hər qadında eyni olmamalıdır. Bu tövsiyələr qadının fərdi xüsusiyyətləri, o cümlədən çəkisi və qan şəkərinə nəzarəti nəzərə alınaraq uyğunlaşdırıla bilər.
Məlumatlı olmaq da qayğının bir hissəsidir
Diabetlə hamiləlik zamanı qadının yalnız müayinə olunması kifayət deyil. Hamilə qadınlara diabet və hamiləlik haqqında xüsusi maarifləndirmə və məlumatlandırma verilməsi də tövsiyə olunur.
Bu məlumatlandırma diabetin ana, döl, yeni doğulmuş körpə və uşağın sağlamlığına mümkün təsirlərini, qidalanma və fiziki aktivliyi, hamiləlik zamanı uyğun çəki artımını, qan şəkərinin idarə olunmasını və körpənin böyüməsi ilə vəziyyətinin əlavə izlənilməsinin nə üçün lazım ola biləcəyini əhatə edir.
Belə məlumatlandırma qadının hamiləlik zamanı qarşılaşdığı dəyişiklikləri daha yaxşı anlamasına və öz qayğısında daha aktiv iştirak etməsinə kömək edə bilər.
Bəzən daha xüsusi tibbi nəzarət lazım olur
Tip 1 və tip 2 diabeti olan hamilə qadınlar üçün multidissiplinar və ixtisaslaşmış qayğı tövsiyə olunur. Bu qayğı ana və diabet sağlamlığı üzrə təlim keçmiş mütəxəssislər tərəfindən göstərilməlidir.
Gestasion diabet zamanı isə belə multidissiplinar və ixtisaslaşmış qayğı imkan və əlçatanlıqdan asılı olaraq nəzərdən keçirilə bilər.
Bu yanaşmanın məqsədi hamiləlik və diabetlə bağlı ehtiyacları birlikdə nəzərə alan, vaxtında və keyfiyyətli tibbi yardım göstərməkdir. Müxtəlif mütəxəssislər arasında əlaqələndirilmiş iş bu qayğının mühüm hissəsi ola bilər.
Qan şəkərinin izlənməsi necə aparılır?
Hamiləlik zamanı diabetin idarə olunmasının əsas hissələrindən biri qan şəkərinin müntəzəm izlənməsidir.
Tip 1, tip 2 və gestasion diabet zamanı, mümkün olduğu hallarda, adi hamiləlik nəzarətinə əlavə olaraq qan şəkərinin özünüizləməsi (SMBG) tövsiyə olunur.
Qan şəkərinin izlənməsi onun aşağı və ya yüksək olduğunu vaxtında müəyyən etməyə kömək edə bilər. Xüsusilə insulin və ya digər qan şəkərini azaldan dərmanlardan istifadə edən qadınlarda daha tez-tez monitorinqə ehtiyac yarana bilər.
Lakin bütün qadınlar üçün eyni ölçmə tezliyi müəyyən edilmir. Ölçmələrin nə qədər tez-tez aparılması diabetin ağırlığından, səhiyyə xidmətlərinin və digər resursların əlçatanlığından asılı ola bilər.
Qlükometr, yoxsa davamlı qlükoza monitorinqi?
Bütün monitorinq sistemləri hər diabet növü üçün eyni şəkildə tövsiyə olunmur.
Tip 1 diabetdə mümkün olduğu hallarda davamlı qlükoza monitorinqi (CGM) sistemindən istifadə tövsiyə olunur.
Tip 2 diabet və gestasion diabetdə isə CGM-in rutin şəkildə istifadəsi tövsiyə edilmir.
Bu, tip 2 və gestasion diabet zamanı CGM-dən heç vaxt istifadə edilə bilməz demək deyil. Bəzi qadınlarda, məsələn, insulin istifadə edən gestasion diabetli qadınlarda, imkan olduğu halda CGM-in faydalı ola biləcəyi qeyd edilir.
HbA1c hər hamilə qadın üçün eyni dərəcədə lazım deyil
HbA1c son təxminən 8–12 həftə ərzində orta qan şəkəri səviyyəsini əks etdirən göstəricidir.
Tip 1 və tip 2 diabeti olan hamilə qadınlarda HbA1c-nin ilk trimestrdə və ya antenatal nəzarətə başlanılan zaman ölçülməsi tövsiyə olunur.
Gestasion diabet zamanı isə HbA1c-nin rutin olaraq ölçülməsi tövsiyə edilmir.
Tip 1 və tip 2 diabetdə erkən hamiləlikdə HbA1c nəticəsi müəyyən risklərin qiymətləndirilməsinə əlavə məlumat verə bilər. Gestasion diabetdə isə HbA1c-nin gündəlik qayğının idarə olunmasında faydalı olmadığı qeyd edilir.
“Qan şəkəri nə qədər olmalıdır?”
Hamiləlik zamanı qan şəkəri hədəfləri də hər qadın üçün avtomatik olaraq eyni olmamalıdır.
Tip 1, tip 2 və gestasion diabeti olan hamilə qadınlarda qan şəkəri hədəflərinin fərdiləşdirilməsi tövsiyə olunur. Məqsəd qan şəkərinə yaxşı nəzarət etməklə yanaşı, ana və körpənin nəticələrini yaxşılaşdırmaqdır.
Xüsusilə tip 1 diabetdə çox sıx qan şəkəri nəzarəti hipoqlikemiya riskini artıra bilər. Buna görə hədəflər müəyyən edilərkən yalnız “qan şəkəri nə qədər aşağı olsa, bir o qədər yaxşıdır” yanaşması tətbiq olunmur.
Əsas yanaşma qan şəkəri hədəflərinin qadının fərdi vəziyyəti və təhlükəsizliyi nəzərə alınaraq müəyyənləşdirilməsidir.
Dərman müalicəsi diabetin növündən asılıdır
Hamiləlik zamanı dərman müalicəsinə ehtiyac yarandıqda seçim diabetin növünə və qan şəkərinə nəzarətin vəziyyətinə görə dəyişir.
Tip 1 diabet
Tip 1 diabeti olan hamilə qadınlara hamiləlikdən əvvəl istifadə etdikləri eyni insulin növünü davam etdirmək tövsiyə olunur. Yalnız qan şəkərinə nəzarəti və ana-körpə nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün dəyişiklik lazım olduğu halda insulin növünün dəyişdirilməsi nəzərdən keçirilir.
İnsulinin verilmə üsulu ilə bağlı da eyni prinsip tətbiq edilir. Hamiləlikdən əvvəl istifadə olunan üsul davam etdirilir, dəyişiklik isə yalnız zəruri olduqda nəzərdən keçirilir.
Tip 2 diabet
Əgər tip 2 diabeti olan qadında yalnız qidalanma və fiziki aktivliklə qan şəkərinə optimal nəzarət mümkün olmursa, metformin və ya insulin başlanması tövsiyə olunur.
Əgər metformin və ya insulin təkbaşına kifayət etmirsə, onların birlikdə istifadəsi nəzərdən keçirilə bilər.
Hamiləlikdən əvvəl qan şəkərini azaltmaq üçün istifadə olunan bəzi dərmanların hamiləlik zamanı təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqları varsa, onların insulin və/və ya metforminlə əvəz edilməsi tövsiyə olunur.
Əgər qadın hamiləlikdən əvvəl optimal qan şəkəri səviyyəsinə çatmaq üçün insulin istifadə edirdisə, eyni insulin növünün davam etdirilməsi tövsiyə olunur; dəyişiklik yalnız zəruri olduqda nəzərdən keçirilir.
Gestasion diabet
Gestasion diabetdə qidalanma və fiziki aktivliklə optimal qan şəkəri səviyyəsinə çatmaq mümkün olmadıqda metformin və ya insulin başlanması tövsiyə olunur.
Əgər bunlardan biri təkbaşına kifayət etmirsə, metformin və insulinin birlikdə istifadəsi nəzərdən keçirilə bilər.
Nəzarət yalnız anaya aid deyil
Hamiləlik zamanı diabetin idarə olunmasında körpənin vəziyyətinin izlənməsi də mühüm yer tutur.
Tip 1, tip 2 və gestasion diabeti olan bütün hamilə qadınlarda 24-cü həftədən əvvəl rutin ultrasəs müayinəsinin aparılması tövsiyə olunur.
Tip 1 və tip 2 diabeti olan qadınlarda ultrasəs müayinəsinin mümkün qədər erkən aparılması və ikinci trimestrdə körpənin anatomiyası və böyüməsinin qiymətləndirilməsi üçün əlavə müayinə nəzərdən keçirilə bilər.
24-cü həftədən sonra isə körpənin böyüməsini qiymətləndirmək üçün əlavə ultrasəs müayinələri lazım gəldikdə nəzərdən keçirilə bilər. Qan şəkərini azaldan dərmanlardan istifadə edən qadınlarda körpənin vəziyyətinin əlavə monitorinqi də nəzərdən keçirilə bilər.
Gözlər və böyrəklər də nəzarətdə olmalıdır
Tip 1 və tip 2 diabeti olan hamilə qadınlarda antenatal nəzarətə başlanarkən retinopatiya, yəni diabetin gözlərə təsiri üçün skrininq aparılması tövsiyə edilir. Sonrakı nəzarət isə retinopatiyanın irəliləmə riskinə əsaslanır.
Gestasion diabet zamanı isə retinopatiya üçün rutin skrininq tövsiyə edilmir.
Böyrək funksiyasına gəldikdə də oxşar fərq var. Tip 1 və tip 2 diabeti olan qadınlarda antenatal nəzarətə başlanarkən böyrək funksiyası qiymətləndirilməlidir. Əgər böyrək funksiyasında problem aşkarlanarsa, mütəxəssis nəzarəti təşkil edilməlidir.
Gestasion diabet zamanı isə böyrək funksiyasının rutin qiymətləndirilməsi tövsiyə edilmir.
Əgər tip 1 və ya tip 2 diabeti olan qadında böyrək funksiyası pozulubsa, hamiləlik zamanı qan təzyiqinin 130/80 mmHg-dən aşağı saxlanması və hamiləlik zamanı təhlükəsiz hesab olunan antihipertenziv müalicənin vəziyyətə uyğun tətbiqi tövsiyə olunur.
Əsas fikir nədir?
Diabetlə hamiləlik zamanı qayğı yalnız bir göstəriciyə — qan şəkərinə — fokuslanmır. Ana və körpənin birlikdə qiymətləndirilməsi, qadının maarifləndirilməsi, qidalanma və fiziki aktivliyin fərdiləşdirilməsi, qan şəkərinin uyğun şəkildə izlənməsi, ehtiyac olduqda dərman müalicəsinin seçilməsi və hamiləlik boyunca əlavə monitorinqin aparılması bir-birini tamamlayan qayğı komponentləridir.
Ən vacib məqamlardan biri isə budur: diabetlə hamiləlikdə “hamıya uyğun” bir plan yoxdur.
Diabetin tipi, qadının qan şəkərinə nəzarəti, istifadə etdiyi müalicə, hamiləliyin gedişi və əlavə risklər nəzərə alınaraq qayğı planı fərdiləşdirilməlidir. Fərdiləşdirilmiş və multidissiplinar yanaşma bu prosesin mühüm hissəsidir.
Diabetlə hamiləlik daha çox nəzarət tələb edə bilər. Lakin düzgün məlumat, uyğun tibbi nəzarət və fərdiləşdirilmiş qayğı bu prosesin əsas hissələridir.
!Qeyd
Bu material orijinal “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.
—
This is an adaptation of the original work “WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.