İnsulin 100 ildir mövcuddur. Bəs niyə hələ də hamı insulinə çata bilmir?
İnsulin bu gün diabetlə yaşayan milyonlarla insan üçün həyatın ayrılmaz hissəsidir. Lakin onun kəşfindən təxminən 100 il keçməsinə baxmayaraq, insulinə ehtiyacı olan hər kəsin bu müalicəyə vaxtında, davamlı və münasib qiymətə çıxışı hələ də təmin olunmayıb.
1921-ci ildə Toronto Universitetində insulin kəşf edildi. 1922-ci ildə ilk dəfə Tip 1 diabetli insanlarda istifadə edildi və diabetin müalicəsində böyük dönüş nöqtəsi oldu. 1923-cü ildə insulinlə bağlı işlərinə görə Frederik Bantinq və Con Makleod Nobel mükafatına layiq görüldülər. Bantinq isə insulinin ona məxsus olmadığını, dünyaya aid olduğunu düşünürdü. Kəşfin patentini Toronto Universitetinə cəmi 1 Kanada dollarına satmaları da bu yanaşmanın göstəricilərindən biri idi.
Bəs 100 il sonra vəziyyət necədir?
İnsulin niyə bu qədər vacibdir?
İnsulinin əsas vəzifələrindən biri qandakı qlükozanın idarə olunmasına kömək etməkdir. Tip 1 diabetlə yaşayan insanlar yaşamaq üçün ömürboyu insulinə ehtiyac duyurlar. Tip 2 diabet zamanı isə xəstəlik irəlilədikcə bədənin öz insulin istehsalı azala və ağızdan qəbul edilən dərmanlar qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq üçün kifayət etməyə bilər. Bu halda insulin müalicəsi də lazım ola bilər.
Dünyada təxminən 9 milyon insan Tip 1 diabetlə yaşayır və onların insulin müalicəsinə ömürboyu ehtiyacı var. Tip 2 diabetlə yaşayan insanlar arasında isə təxminən 63 milyon insanın müalicəsinin bir hissəsi kimi insulinə ehtiyacı olduğu hesablanır. Lakin onların yalnız təxminən yarısının insulin müalicəsi aldığı təxmin edilir.
Bu rəqəmlər bizə bir şeyi göstərir: məsələ insulinin mövcud olub-olmamasından daha böyükdür. Əsas sual onun ehtiyacı olan insana çata bilib-bilməməsidir.
Problem yalnız insulin istehsal etmək deyil
İnsulinə çıxış haqqında danışanda ilk ağla gələn məsələ qiymət ola bilər. Lakin problem bundan daha genişdir.
İnsulin bir ölkədə mövcud olsa belə, onun xəstəxanalara, apteklərə və nəhayət, diabetlə yaşayan insanlara davamlı şəkildə çatdırılması lazımdır. Bunun üçün düzgün təchizat və paylanma sistemi tələb olunur.
İnsulinin saxlanması da xüsusi şərtlər tələb edir. Soyuq zəncirin, yəni insulin üçün uyğun temperaturun qorunması vacibdir. Elektrik enerjisinin, soyuducu imkanlarının və lazımi saxlama şəraitinin məhdud olduğu yerlərdə bu, ciddi çətinlik yarada bilər. Evində soyuducusu olmayan bəzi insanlar insulin qəbul etmək və nəzarətdən keçmək üçün hər gün tibb müəssisəsinə getməli ola bilərlər.
Bundan başqa, insulin reseptinin yalnız müəyyən səviyyəli tibb müəssisələrindən əldə edilə bilməsi də insanların müalicəyə çıxışını çətinləşdirə bilər. Buna görə insulinə çıxış məsələsində yalnız dərmanın özü deyil, onu insanlara çatdıran bütün sistem nəzərə alınmalıdır.
Daha bahalı insulin formaları məsələsi
Son illərdə insulin istifadəsində başqa bir dəyişiklik də baş verib. İnsan insulininin yanında onun daha yeni və daha bahalı formalarından istifadə artıb.
Bu formalar bəzi insanlar üçün müəyyən hallarda faydalı ola bilər. Məsələn, insan insulini ilə ciddi hipoqlikemiya, yəni qan şəkərinin həddindən artıq aşağı düşməsi problemi yaşayan bəzi insanlarda uzunmüddətli təsir göstərən bu insulin formalarının istifadəsi nəzərdən keçirilə bilər.
Lakin mənbədə qeyd olunur ki, insanların böyük hissəsi üçün bu yeni insulin formalarının insan insulini ilə müqayisədə bir çox nəticələr baxımından əlavə faydası kiçikdir və ya ümumiyyətlə yoxdur. Eyni zamanda onların qiyməti daha yüksəkdir. Buna görə münasib qiymətə insan insulininə çıxışın qorunması vacib olaraq qalır.
Burada başqa bir problem də yaranır. İnsan insulininə olan tələbat azaldıqca onun istehsalı və bazardakı mövcudluğu da təsirlənə bilər. Bu isə daha münasib qiymətli insulinə ehtiyacı olan insanlar üçün vəziyyəti çətinləşdirə bilər.
Başqa sözlə, söhbət “yeni insulinlər pisdir” deməkdən getmir. Məsələ odur ki, daha bahalı seçimlərin geniş yayılması münasib qiymətli insulinə çıxışı zəiflətməməlidir.
Qiymət niyə əsas maneələrdən biridir?
İnsulinin qiyməti ölkədən ölkəyə və satınalma formasına görə dəyişir. Aşağı və orta gəlirli ölkələri əhatə edən bir araşdırmada insan insulininin daha bahalı yeni insulin formalarından daha münasib olduğu göstərilib. Araşdırılan ölkələrdə ən aşağı maaş alan dövlət işçisinin təxminən 30 günlük insulin ehtiyatını almaq üçün insan insulininə görə təxminən 4 günlük əməkhaqqı tələb olunurdu. Daha bahalı insulin formalarında isə bu müddət dövlət sektorunda 6–8 günə, özəl sektorda 7–16 günə qədər yüksəlirdi.
Lakin insanın ödədiyi məbləğ yalnız insulin istehsalçısının müəyyən etdiyi qiymətdən ibarət deyil.
İnsulin istehsal edildikdən sonra onun daşınması, saxlanması, idxalı, paylanması və satışı zamanı müxtəlif əlavə xərclər yarana bilər. Bu mərhələlərdəki əlavələr son qiymətin artmasına səbəb ola bilər. Aşağı və orta gəlirli altı ölkədə aparılan araşdırmalarda insulin üçün bu əlavə xərclərin ölkədən və səhiyyə sistemindən asılı olaraq ciddi şəkildə dəyişdiyi göstərilib.
Deməli, insulinə çıxışı yaxşılaşdırmaq üçün yalnız istehsal qiymətinə baxmaq kifayət deyil. İnsulinin istehsalçıdan xəstəyə qədər keçdiyi bütün yol nəzərə alınmalıdır.
İnsulin təkbaşına kifayət etmir
İnsulinə çıxış vacibdir, amma diabetin idarə olunması yalnız insulin əldə etməklə bitmir.
İnsulin istifadə edən insanlara qan şəkərini izləmək də lazımdır. Bunun üçün qlükoza ölçən cihazlar, test zolaqları və insulin yeritmək üçün istifadə olunan müxtəlif vasitələr lazım ola bilər.
Burada da ayrıca çıxış problemi yarana bilər. Məsələn, bəzi qlükoza ölçən cihazlar çox ucuz və ya pulsuz təqdim oluna bilər, lakin həmin cihaz üçün istifadə olunan test zolaqları daha bahalı ola bilər. Cihazların və test zolaqlarının müxtəlifliyi də onların davamlı şəkildə əldə edilməsini çətinləşdirə bilər.
Bu səbəbdən tibbi cihazların daha çox standartlaşdırılması vacib hesab olunur. Beləliklə, insan hər dəfə test zolaqları mövcud olmadığı üçün başqa cihaz axtarmaq məcburiyyətində qalmaz.
Bəs bu problemi necə həll etmək olar?
İnsulinə universal çıxışı təmin etmək üçün bir neçə istiqamətdə eyni vaxtda addımlar atılmalıdır.
İlk növbədə, münasib qiymətli insan insulininin istehsalı və bazardakı mövcudluğu qorunmalıdır. Eyni zamanda keyfiyyət standartlarına cavab verən daha çox oxşar insulin məhsulunun bazara daxil olması rəqabəti artıra və qiymətlərin aşağı düşməsinə kömək edə bilər.
İkinci məsələ qiymətlərin daha şəffaf olmasıdır. Dərmanın qiymətinə təsir edən müxtəlif mərhələlər aydın şəkildə izlənməli, lazımsız əlavə xərclər azaldılmalı və insulin kimi vacib dərmanlara tətbiq olunan vergi və digər ödənişlər nəzərdən keçirilməlidir.
Üçüncü istiqamət isə təchizat sisteminin gücləndirilməsidir. İnsulinin lazımi miqdarda alınması, düzgün saxlanması və fasiləsiz şəkildə səhiyyə müəssisələrinə çatdırılması təmin edilməlidir.
Bununla yanaşı, diabet xidmətlərinin yalnız böyük və ixtisaslaşmış xəstəxanalarda deyil, ilkin səhiyyə səviyyəsində də gücləndirilməsi vacibdir. Bunun üçün tibb işçilərinin insulin istifadəsi və pasiyentlərin maarifləndirilməsi ilə bağlı bilik və bacarıqları artırılmalıdır. İnsanlara insulin müalicəsini və özünənəzarəti düzgün şəkildə idarə etməyə kömək edən dəstək də təmin olunmalıdır.
100 illik vəd hələ tamamlanmayıb
İnsulinin kəşfi diabetlə yaşayan insanlar üçün həyat dəyişdirən bir hadisə idi. Bu gün isə əsas problem onun kəşf olunması deyil. Əsas problem ehtiyacı olan hər kəsin ona vaxtında, davamlı və münasib qiymətə çata bilməsidir.
Bir dərmanın mövcud olması onun hamı üçün əlçatan olduğu anlamına gəlmir. Qiymət, təchizat, saxlama şəraiti, tibbi cihazlar, səhiyyə xidmətləri və tibb işçilərinin hazırlığı — bütün bunlar insulinə çıxışın bir hissəsidir.
100 il əvvəl insulinlə bağlı verilən “bu, dünyaya aiddir” mesajı bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Çünki insulin yalnız kəşf edilmiş bir dərman deyil; onun ehtiyacı olan insan üçün əlçatan olması da diabet müalicəsinin vacib hissəsidir.
!Qeyd
Bu material orijinal “Keeping the 100-year-old promise: making insulin access universal.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2021 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.
—
This is an adaptation of the original work “Keeping the 100-year-old promise: making insulin access universal.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.