Diabeti idarə etmək üçün insulin təkbaşına kifayət edirmi?
Bir çox insan diabet haqqında düşünəndə ağlına ilk gələn söz insulin olur. Xüsusilə Tip 1 diabetdə insulin həyati əhəmiyyət daşıyır və onsuz yaşamaq mümkün deyil. Tip 2 diabetlə yaşayan bəzi insanlar da müəyyən mərhələdə insulin müalicəsinə başlayırlar.
Bəs insulin təkbaşına diabeti idarə etmək üçün kifayətdirmi?
Qısa cavab xeyr!
Diabetin uğurlu idarə olunması yalnız insulin vurmaqdan və ya dərman qəbul etməkdən ibarət deyil. Qan şəkərinin müntəzəm ölçülməsi, nəticələrin izlənməsi, həkim nəzarəti və laborator analizlər də müalicənin vacib hissəsidir. Bunlardan biri olmadıqda diabeti düzgün idarə etmək çətinləşir.
İnsulin işləyir, amma onun təsirini necə bilmək olar?
İnsulin qan şəkərini aşağı salır. Amma onun kifayət qədər təsir edib-etmədiyini, dozanın uyğun olub-olmadığını və ya qan şəkərinin təhlükəli səviyyəyə düşüb-düşmədiyini yalnız ölçməklə bilmək mümkündür.
Məhz buna görə qlükometr və test zolaqları diabet müalicəsinin ayrılmaz hissəsi hesab olunur.
Qlükometr niyə bu qədər vacibdir?
Qlükometr bir neçə saniyə ərzində qan şəkərini ölçməyə imkan verən kiçik cihazdır.
Bu cihaz sayəsində insan:
- qan şəkərinin yüksək olub-olmadığını öyrənə bilir;
- qan şəkərinin həddindən artıq aşağı düşməsini vaxtında aşkar edə bilir;
- insulin və ya digər dərmanların təsirini izləyə bilir;
- qidalanmanın və fiziki aktivliyin qan şəkərinə necə təsir etdiyini görə bilir.
Əgər ölçmə aparılmırsa, verilən qərarlar təxminə əsaslanır. Bu isə həm yüksək, həm də aşağı qan şəkərinin uzun müddət davam etməsinə səbəb ola bilir.
Təkcə qlükometr almaq kifayət edirmi?
Əksər insanlar qlükometri əsas xərc hesab edirlər. Əslində isə vəziyyət fərqlidir.
Qlükometr uzun müddət istifadə olunan cihazdır. Amma hər ölçmə üçün yeni test zolağı lazımdır. Yəni cihaz bir dəfə alınır, test zolaqları isə daim yenilənməlidir.
WHO-nun hazırladığı hesabat göstərir ki, bir çox ölkədə insanların əsas maliyyə yükünü məhz test zolaqları təşkil edir. Hətta aylıq istifadə zamanı onların xərci qlükometrin öz qiymətini üstələyir. Bu səbəbdən bəzi istehsalçılar qlükometri daha münasib qiymətə, bəzən isə pulsuz təqdim etsələr də, sonradan istifadə olunan test zolaqları ümumi xərci artırır.
Niyə müntəzəm ölçmək vacibdir?
Bəzən insan özünü yaxşı hiss etdiyi üçün qan şəkərinin də normal olduğunu düşünür.
Amma diabet hər zaman əlamət verməyə bilər.
Qan şəkəri uzun müddət yüksək qala və insan bunu hiss etməyə bilər. Eyni zamanda bəzi hallarda qan şəkəri təhlükəli dərəcədə aşağı düşə bilər. Müntəzəm ölçmələr bu dəyişiklikləri erkən aşkar etməyə kömək edir.
Bu məlumatlar həm insanın özü, həm də həkim üçün çox qiymətlidir. Müalicənin dəyişdirilməsi, insulin dozasının tənzimlənməsi və həyat tərzi ilə bağlı qərarlar məhz bu nəticələr əsasında verilir.
HbA1c (Qlikoliz olunmuş hemoqlobin) analizi nəyi göstərir?
Qlükometr həmin an üçün qan şəkərini göstərir.
HbA1c isə son 2–3 ay ərzində qan şəkərinin orta səviyyəsini əks etdirir. Bu analiz sayəsində yalnız bir günün deyil, uzun müddətin necə keçdiyini görmək mümkündür. Məsələn, gün ərzində ölçmələr normal görünə bilər, amma HbA1c yüksək çıxarsa, bu o deməkdir ki, qan şəkəri ümumi olaraq istənilən səviyyədə olmayıb. Buna görə də həkimlər yalnız qlükometr nəticələrinə deyil, HbA1c analizinə də böyük əhəmiyyət verirlər.
Diabetin idarə olunması bir komandadır
Diabeti idarə etmək tək bir vasitənin işi deyil.
Burada bir neçə hissə birlikdə işləyir:
- insulin və ya digər dərmanlar;
- qlükometr;
- test zolaqları;
- lansetlər;
- HbA1c analizi;
- həkim nəzarəti;
- düzgün qidalanma;
- fiziki aktivlik.
Bu hissələrdən biri olmadıqda ümumi nəticə də zəifləyə bilər.
Dünyada hələ də hər kəs bu imkanlara sahib deyil
WHO-nun 2025-ci il hesabatına görə, dünyanın bir çox ölkəsində diabetin idarə olunması üçün lazım olan tibbi vasitələr hər zaman əlçatan deyil. Bəzi yerlərdə qlükometr tapmaq çətindir, bəzi ölkələrdə isə əsas problem test zolaqları və digər sərf olunan vasitələrin yüksək qiymətidir.
Hesabat həmçinin göstərir ki, diaqnostik vasitələrə çıxışın olmaması diabetin ağırlaşmalarına səbəb olan əsas problemlərdən biridir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, qan şəkərini ölçmək imkanının olmaması bəzən müalicənin özünə çıxışın olmaması qədər ciddi nəticələr yarada bilər.
Nəticə
İnsulin diabet müalicəsinin ən vacib hissələrindən biridir. Lakin insulin təkbaşına kifayət etmir.
Qan şəkərinin müntəzəm izlənməsi, qlükometrdən düzgün istifadə, test zolaqlarının əlçatan olması və HbA1c kimi analizlərin vaxtında aparılması diabetin təhlükəsiz idarə olunmasına kömək edir.
Diabeti idarə etmək yalnız dərman qəbul etmək deyil. Bu, gündəlik qərarlar, düzgün məlumat və müntəzəm izləmənin birgə nəticəsidir.
Nə qədər çox məlumatlı olsaq, diabeti bir o qədər yaxşı idarə edə bilərik.
!Qeyd
Bu orijinal materialın uyğunlaşdırmasıdır. “Availability, price and affordability of health technologies for the management of diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO), 2025. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.
———
This is an adaptation of an original work “Availability, price and affordability of health technologies for the management of diabetes.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by WHO. WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original edition shall be the binding and authentic edition.