Diabet yalnız Tip 1 və Tip 2-dən ibarətdir?
Diabet haqqında danışarkən ən çox Tip 1 diabet və Tip 2 diabet adlarını eşidirik. Bu iki tip diabetin əsas formalarıdır. Lakin diabetin təsnifatı bununla bitmir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) 2019-cu ildə yenilənmiş təsnifatına görə diabet müxtəlif mexanizmlərlə və müxtəlif səbəblərlə ortaya çıxan bir sıra vəziyyətləri əhatə edir. Buna görə də hər bir diabet diaqnozunu avtomatik olaraq yalnız Tip 1 və ya Tip 2 çərçivəsində düşünmək düzgün olmaya bilər.
Üstəlik, WHO qeyd edir ki, Tip 1 və Tip 2 diabet arasındakı sərhədlər əvvəlki qədər aydın deyil. Yaşın artması ilə Tip 1 diabetin daha gec yaşlarda ortaya çıxması, gənc yaşlarda Tip 2 diabetin görülməsi və artıq çəkinin daha erkən yaşlarda yayılması bu iki tipin klinik xüsusiyyətlərinin bir-birinə daha çox bənzəməsinə səbəb olub. Molekulyar genetika və diabetin yaranma mexanizmləri haqqında biliklərin artması isə əvvəllər ayrıca nəzərə alınmayan diabet formalarının müəyyən edilməsinə imkan verib.
Diabeti təsnif etmək nə üçün vacibdir?
Diabetin təsnifatı sadəcə xəstəliyə ad vermək üçün istifadə olunan sistem deyil. WHO-ya görə təsnifatın əsas məqsədlərindən biri klinik qərarların verilməsinə kömək etməkdir. Diabetin hansı tipə aid olduğunu düzgün müəyyənləşdirmək diaqnoz və müalicə seçiminə, xüsusilə də insulin müalicəsinin başlanıb-başlanmamasına təsir göstərə bilər. Yanlış təsnifat bəzi hallarda ketoasidoz riskinə və ya insulinə ehtiyacı olmayan müəyyən diabet formalarında lazımsız insulin müalicəsinə səbəb ola bilər.
Bundan başqa, diabetin müxtəlif formalarını ayırmaq elmi araşdırmalar və xəstəliyin əhali arasında yayılmasını öyrənmək üçün də əhəmiyyətlidir. Lakin WHO bildirir ki, diabetin yaranma səbəbləri və mexanizmləri haqqında hələ də tam olmayan biliklər mövcuddur. Buna görə bütün diabet formalarını hər vəziyyətdə mükəmməl şəkildə ayıran universal təsnifat sistemi yaratmaq mümkün deyil.
Əsas iki tip: Tip 1 və Tip 2
WHO-nun təsnifatında Tip 1 diabet əsasən mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrinin, əksər hallarda immun sisteminin iştirakı ilə, məhv olması və bunun nəticəsində insulin çatışmazlığının yaranması ilə xarakterizə olunur. Tip 1 diabet daha çox uşaqlıq və erkən yetkinlik dövründə başlasa da, yalnız uşaqlara xas deyil. WHO sənədində qeyd olunur ki, Tip 1 diabetlə yaşayan insanların 84%-i yetkinlərdir.
Bu məlumat Tip 1 diabetlə bağlı geniş yayılmış “bu, yalnız uşaqlıq xəstəliyidir” düşüncəsinin niyə doğru olmadığını göstərir. Hətta Tip 1 diabetin yetkin yaşlarda başlanması da mümkündür. Bu səbəbdən yetkin insanda diabet diaqnozu qoyulduqda onun avtomatik olaraq Tip 2 diabet kimi qəbul edilməsi düzgün təsnifat baxımından çətinlik yarada bilər. WHO qeyd edir ki, yetkinlərdə Tip 1 və Tip 2 diabeti bir-birindən ayırmaq bəzən çətin olur və yanlış təsnifat həm xəstəliyin yayılmasına dair hesablamalara, həm də klinik yanaşmaya təsir edə bilər.
Tip 2 diabet isə diabetin ən çox rast gəlinən formasıdır və WHO sənədinə görə bütün diabet hallarının təxminən 90–95%-ni təşkil edir. Bu formada müxtəlif dərəcələrdə beta hüceyrə funksiyasının pozulması və insulin müqaviməti müşahidə olunur. Tip 2 diabet çox vaxt artıq çəki və piylənmə ilə əlaqəli olur, lakin bu xüsusiyyət bütün insanlarda eyni şəkildə özünü göstərmir.
Maraqlı məqamlardan biri də budur ki, Tip 2 diabeti olan insanların hamısı artıq çəkili deyil. WHO sənədində bəzi əhali qruplarında, o cümlədən bəzi Asiya populyasiyalarında beta hüceyrə funksiyasının pozulmasının daha nəzərəçarpan ola biləcəyi qeyd edilir. Buna görə bədən çəkisi diabetin tipini müəyyən edən yeganə meyar deyil.
Bəs diabetin başqa formaları hansılardır?
WHO-nun 2019-cu il təsnifatında Tip 1 və Tip 2-dən əlavə hibrid diabet formaları, digər spesifik diabet növləri, təsnif edilməmiş diabet və hamiləlik zamanı ilk dəfə aşkar edilən hiperqlikemiya ayrıca nəzərə alınır.
Hibrid diabet formaları
Bu qrupun daxilində iki forma xüsusi olaraq qeyd olunur.
Yetkinlərdə yavaş inkişaf edən immun vasitəli diabet Tip 1 diabetə bənzəyir, lakin daha çox metabolik sindrom xüsusiyyətləri ilə müşayiət oluna bilər, tək GAD autoantikorunun olması və beta hüceyrə funksiyasının daha uzun müddət qorunması ilə fərqlənə bilər. Bu vəziyyət əvvəllər “LADA” adı ilə tanınırdı.
Digər forma isə ketoz meyilli Tip 2 diabetdir. Bu zaman ketoz və insulin çatışmazlığı ilə başlanğıc ola bilər, lakin sonrakı mərhələdə insan insulinə ehtiyac duymaya bilər. WHO bu formanın immun vasitəli olmadığını qeyd edir.
Genetik səbəbli diabet
Diabetin bəzi formaları konkret gen dəyişiklikləri ilə əlaqəli ola bilər. WHO bunları monogen diabet başlığı altında təsnif edir.
Bu qrupa beta hüceyrələrinin funksiyasına təsir edən və ya insulinin təsir mexanizmini pozan genetik dəyişikliklərlə bağlı diabet formaları daxildir. Bu formaların klinik görünüşləri fərqli ola bilər və bəzi hallarda müalicəyə yanaşma da fərqlənir. Məsələn, monogen diabetin müəyyən formaları yenidoğulmuş dövrdə, digərləri isə daha sonrakı yaşlarda ortaya çıxa bilər.
WHO-nun sənədində qeyd olunan maraqlı nümunələrdən biri MODY-dir — gənc yaşlarda başlayan və ailəvi xüsusiyyət daşıya bilən monogen diabet forması. Bəzi MODY formalarında qan şəkəri uzun müddət yüngül yüksəlmiş vəziyyətdə qala bilər və dərman müalicəsinə ehtiyac olmaya bilər, digər formalarında isə hiperqlikemiya daha ciddi ola bilər.
Diabet yalnız mədəaltı vəzi ilə əlaqəli olmaya bilər
WHO-nun təsnifatında diabetə səbəb ola bilən digər vəziyyətlər də ayrıca göstərilir. Məsələn, mədəaltı vəzinin ekzokrin xəstəlikləri — pankreatit, travma, şişlər, kistik fibroz və digər vəziyyətlər — hiperqlikemiyaya səbəb ola bilər.
Bəzi endokrin xəstəliklər də diabetlə əlaqəli ola bilər. Buraya insulinə əks təsir göstərən hormonların həddindən artıq ifraz olunduğu müəyyən xəstəliklər daxildir.
Bundan əlavə, bəzi dərman və kimyəvi maddələr insulin ifrazını və ya insulin təsirini poza bilər. WHO müəyyən dərmanların insulin müqaviməti və ya beta hüceyrə funksiyasının pozulması olan insanlarda diabeti üzə çıxara biləcəyini qeyd edir. Bəzi toksinlər isə mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrini daimi şəkildə zədələyə bilər.
Bəzi infeksiyalarla diabet arasında da əlaqə təsvir olunub. WHO müəyyən virusların beta hüceyrələrinin məhvinə təsir göstərə biləcəyini, anadangəlmə məxmərək və bəzi digər virusların isə diabetlə əlaqələndirildiyini bildirir. Bununla belə, bu virusların diabetin yaranmasındakı dəqiq rolu bütün hallarda müəyyən deyil.
Bəzən diabetin tipini dərhal müəyyən etmək mümkün olmur
Bəlkə də təsnifatla bağlı ən maraqlı məqamlardan biri “təsnif edilməmiş diabet” anlayışıdır.
WHO bildirir ki, yeni diaqnoz qoyulmuş hər bir insanı ilk andaca konkret diabet kateqoriyasına yerləşdirmək mümkün olmaya bilər. Bunun səbəblərindən biri Tip 1 və Tip 2 diabetin xüsusiyyətlərinin bəzi insanlarda üst-üstə düşməsidir. Məsələn, artıq çəki və piylənmə Tip 2 diabet üçün xarakterik olsa da, Tip 1 diabetli uşaqlarda və gənclərdə də artıq çəki daha çox müşahidə olunur. Eyni zamanda ketoz və ketoasidoz yalnız Tip 1 diabetlə məhdudlaşmır.
Belə hallarda “təsnif edilməmiş diabet” müvəqqəti kateqoriya kimi istifadə oluna bilər. Sonrakı müşahidələr və əlavə müayinələr nəticəsində diabetin tipi daha dəqiq müəyyən edilə bilər.
Diabetin tipi necə müəyyən edilir?
WHO klinik şəraitdə diabet tipini müəyyənləşdirərkən bir neçə amilin birlikdə nəzərə alınmasını tövsiyə edir. Bunlara diaqnoz zamanı yaş, ailə tarixçəsi, fiziki xüsusiyyətlər, piylənmənin olub-olmaması, metabolik sindrom əlamətləri, ketoz və ya ketoasidozun mövcudluğu daxildir. Mövcud olduqda beta hüceyrə autoantikorları və C-peptid kimi əlavə testlər də təsnifata kömək edə bilər.
Ancaq bu da o demək deyil ki, diaqnoz qoyulduğu gün diabetin tipi həmişə tam dəqiqliklə müəyyənləşdirilir. WHO bəzi insanlarda təsnifatın zaman keçdikcə dəqiqləşə biləcəyini və xüsusilə klassik xüsusiyyətləri olmayan şəxslərdə ilkin təsnifatın mütəmadi nəzərdən keçirilməsinin vacib olduğunu bildirir.
Yekun
Diabeti yalnız “Tip 1” və “Tip 2” sözləri ilə məhdudlaşdırmaq onun bütün müxtəlifliyini əks etdirmir. WHO-nun yenilənmiş təsnifatı göstərir ki, diabet hibrid formaları, genetik səbəbli diabetləri, mədəaltı vəzinin və digər endokrin xəstəliklərin səbəb olduğu formaları, dərman və kimyəvi maddələrlə əlaqəli diabeti, bəzi infeksiya və immun vasitəli formaları da əhatə edə bilər. Bəzi hallarda isə diabetin tipini ilk diaqnoz zamanı müəyyən etmək belə mümkün olmur.
Bu təsnifatın əsas məqsədi sadəcə diabetə fərqli adlar vermək deyil. Doğru təsnifat doğru klinik qərarın verilməsinə kömək edir. Diabetin müxtəlif formalarının mövcudluğunu anlamaq isə xəstəliyə daha geniş və fərdi yanaşmağın vacib olduğunu göstərir.
!Qeyd
Bu material orijinal “Classification of diabetes mellitus.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2019 sənədinin uyğunlaşdırılmış versiyasıdır. Lisenziya: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Bu uyğunlaşdırma Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) tərəfindən hazırlanmayıb. WHO bu uyğunlaşdırmanın məzmununa və ya düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımır. Orijinal ingilisdilli nəşr əsas və rəsmi mənbə hesab olunur.
—
This is an adaptation of the original work “Classification of diabetes mellitus.” Geneva: World Health Organization (WHO); 2019. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. This adaptation was not created by the World Health Organization (WHO). WHO is not responsible for the content or accuracy of this adaptation. The original English edition shall be the binding and authentic edition.